* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
  • Original Book Title: VARSHA
  • Availability : Available
  • ISBN : 9788171619665
  • Edition : 4
  • Publishing Year : JANUARY 1947
  • Weight : 0.00 gms
  • Pages : 112
  • Language : MARATHI
  • Category : POEMS
  • Available in Combos :SHANTA SHELKE COMBO SET - 21 BOOKS
Quantity
Buying Options:
  • Ebooks:
  • Print Books:
IT HAS NOTHING TO DO WITH TODAY`S SYMBOLISM AND THE MYSTICISM IT CREATES. SIMILARLY, ONE MORE THING I LIKED IN THAT POEM. IT IS THAT THE POET DOES NOT WANT TO TEACH THE READER ANYTHING. ONE MORE THING TO BE MENTIONED IS THAT THE GROTESQUE WORSHIP THAT HAS CREPT INTO MARATHI LITERATURE HAS NOT YET HAD ANY EFFECT ON THIS POEM. ALTHOUGH THERE IS A LOT OF LOOSE DECORATION IN THIS POEM, THERE IS NO NEW GENDER SECT IN IT. IT IS, IT IS ONLY, STRAIGHT, PURE, INNOCENT SOUL-SEARCHING!...`
‘...शांताबाईंची कविता मला आवडते; आणि मनापासून आवडते. तिच्यामध्ये जी सहजता आणि प्रसन्नता आहे, ती आजकालच्या इतर काव्यात क्वचितच पाहावयास मिळते. तीमध्ये त्यांच्या मनातील अर्थ अगदी स्वच्छपणे प्रतिबिंबित झालेला असतो. तो मजावून घेण्यासाठी तिजबरोबर झटापट करावी लागत नाही. आजकालचा प्रतीकवाद आणि त्यामुळे निर्माण होणारे गूढगुंजन तीमध्ये मुळीच नाही. त्याचप्रमाणे आणखीही एक गोष्ट मला त्या कवितेमध्ये आवडली. ती अशी, की कवयित्रीच्या मनात वाचकाला काहीही शिकवावयाचे नाही. म्हणजेच कोणत्याही प्रकारचे प्रेषिताचे अवसान तिने आणलेले नाही. तिसरी समाधानाची गोष्ट अशी, की शांताबाईंना आपल्या कवितेमध्ये कोणत्याही प्रकारचा क्रांतिकारकत्वाचा अधिकार सांगावयाचा नाही, की वाचकाला धक्के देऊन त्याला जागृत करण्याची महत्त्वाकांक्षाही त्यांनी धरलेली नाही. आणखीही एका गोष्टीचा उल्लेख करावयाचा, म्हणजे मराठी वाङ्मयात डोकावू पाहणाया विकट (GROTESQUE) पूजेचा या कवितेवर काहीही परिणाम अद्यापि झालेला नाही. या कवितेत मोकळा शृंगार पुष्कळच असला, तरी नव्याने येऊ पाहणारा लिंगसंप्रदाय तीमध्ये मुळीच नाही. आहे, तो केवळ, सरळ, शुद्ध, निरागस आत्माविष्कार!...’ –रा. श्री. जोग
Video not available
No Records Found
No Records Found
Keywords
#VARSHA #SHANTA #J #SHELAKE #KAVITA #SANGRAH #MI #VIFAL #AAS #PAUS #SRUSHTI #ANI #MI #HIRVAL #PRABHAT #SWAPNA #ANI #JAGRUTI #SHRADDHA #DUPAR #वर्षा #शान्ता #ज. #शेळके #कवितासंग्रह #मी #विफल #आस #पाऊस #सृष्टि #आणि #मी #हिरवळ #प्रभात #स्वप्न #आणि #जागृति #श्रद्धा #दुपार
Customer Reviews
  • Rating StarDAINIK TARUN BHARAT 20-07-2001

    शांत, सौम्य, संयत... शांताबाई शेळके हे नाव मराठी वाचकाला अत्यंत परिचित आहे. शांताबार्इंची कविता असो वा लेख, आपल्याला प्रसन्न, टवटवीत, शैलीदार आणि सकस असं काहीतरी वाचायला मिळणार याची वाचकाला खात्रीच असते. प्रस्तुत ‘वर्षा’ हा शांताबार्इंचा प्रकाशित झलेला पहिला काव्यसंग्रह. १९४७ साली त्याची पहिली आवृत्ती निघाली होती. त्यानंतर तब्बल त्रेपन्न वर्षांनी आता ही दुसरी आवृत्ती निघते आहे. शांताबार्इंवर ‘रविकिरण मंडळा’चा नि त्यातही माधव ज्युलियन यांच्या कवितेचा फार प्रभाव तेव्हा होता. प्रस्तुत काव्यसंग्रहाच्या सुरुवातीच्या मनोगतात त्यांनी स्वत:च ही गोष्ट सांगून टाकली आहे. प्रत्यक्षात कविता वाचतानाही आपल्याला जाणवतं की, ‘कवयित्री अद्याप माधव ज्युलियन यांच्या प्रभावाखाली आहे. माधव ज्युलियनांच्या काव्याचं विशिष्ट वळण इथे ठायी ठायी डोकावतं. पण त्याचवेळी कवयित्रीचं आपलं असं काही खास वळणही दिसून येतं. माधवरावांच्या काव्यातला फारसीचा वापर इथे जराही नाही. काव्यसंग्रहाच्या ‘वर्षा’ या नावावरूनच लक्षात येईल की, कवयित्री निसर्गवेडी आहे. निसर्गाच्या सौम्य, शांत, सुंदर रूपाचं वर्णन करणाऱ्या बऱ्याच कविता इथे आहेत. ते ते विशिष्ट निसर्गचित्र रसिकांसमोर नुसतं उभं राहत नाही तर आपण स्वत:च त्या निसर्गचित्रातले एक आहोत; काव्यात वर्णिलेला तो प्रसन्न, हिरवाकंच निसर्ग आपल्याच हृदयात कुठेतरी फुलतो आहे असा रम्य अनुभव वाचकाला येतो आणि हेच तर शांताबार्इंच्या शब्दकळेचं सामर्थ्य आहे. त्यावेळी उदयोन्मुख असलेल्या एका कवयित्रीच्या पहिल्याच काव्यसंग्रहाला प्रा. रा. श्री. जोगांसारख्या दर्दी समीक्षकाची प्रस्तावना लाभते यात बरंच काही आलं. प्रा. जोगांची ही प्रस्तावना अगदी नेमक्या शब्दांत शांताबार्इंच्या लेखनातली सारी सौंदर्यस्थळं, सारी सामर्थ्य वाचकांसमोर ठेवते. प्रा. जोग लिहितात, ‘शांताबार्इंची कविता मला आवडते आणि मनापासून आवडते. तिच्यामध्ये जी सहजता आणि प्रसन्नता आहे, ती आजकालच्या इतर काव्यात क्वचितच पाहायला मिळते. तीमध्ये त्यांच्या मनातील अर्थ अगदी स्वच्छपणे प्रतिबिंबित झालेला असतो. तो समजावून घेण्यासाठी तिजबरोबर झटापट करावी लागत नाही. या कवितेत प्रतीकवाद आणि गूढगुंजन मुळीच नाही. कवयित्रीच्या मनात वाचकाला काहीही शिकवावयाचे नाही. म्हणजेच कोणत्याही प्रकारचे प्रेषिताचे अवसान तिने आणलेले नाही. या कवितेत मोकळा शृंगार खूप असला तरी नव्याने येऊ पाहणारा लिंगसंप्रदाय तीमध्ये मुळीच नाही. आहे, तो केवळ सरळ, शुद्धा, निरागस आत्माविषकार!’ १९४७ साली लिहिलेली ही प्रस्तावना आणखी शंभर टक्के समर्पक आहे. प्रा. जोगांनी वर्णिलेले गुण शांताबार्इंच्या लेखणीने आजही जसेच्या तसे जपलेले आहेत किंबहुंना व्यासंग, चिंतन आणि अनुभव यांनी ते गुण अधिकच तेजाळले आहेत. त्याचप्रमाणे दुर्बोधता, प्रेषिताचा आव, गूढगुंजन आणि लिंगसंप्रदाय आदी गुणांचा (!) वाराही शांताबार्इंनी आपल्या लेखणीला लागू दिलेला नाही. वरील सर्व गुणांनी (!) युक्त असलेल्या काव्याचं मराठी साहित्यात सध्या मोठंच प्रस्थ आहे. पण् साहित्यिक, समीक्षक, प्राध्यापक आणि विद्यार्थी (कारण करणार बिचारे? त्यांना पास व्हायचं असतं.) यांच्याखेरीज कुणीही त्या काव्याच्या वाटेला फिरकत नाही. आणि शांताबार्इंचं काव्य सर्वसामान्य मराठी माणूस वाचतो, गुणगुणतो, गातो; त्याच्या रसिकतेचं पोषण त्यातून होतं, यातच सारं काही आलं. मेहता प्रकाशनाची निर्मिती सुबक. चंद्रमोहन कुलकर्णीचं मुखपृष्ठ आल्हाददायक. ...Read more

  • Rating StarDAINIK SAKAL (NASIK) 29-07-2001

    वर्षा : सरळ, शुद्ध, निरागस आत्मविष्कार प्रकट करणारी कविता… शांताबार्इंच्या ‘वर्षा’ या कवितासंग्रहाची ही द्वितीयावृत्ती आहे. १९४७ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या या काव्यसंग्रहाची ५३ वर्षांनी दुसरी आवृत्ती निघावी, यातच शांताबार्इंच्या कवितेचे ताजेपण प्रतीत ोते. प्रा. रा. श्री. जोग यांच्यासारख्या अभ्यासू समीक्षकांची प्रस्तावना या काव्यसंग्रह लाभली आहे. नवकवितेच्या काळातील शांताबार्इंची कविता सरळ, शुद्ध निरागस आत्मविष्कार प्रकट करणारी आहे. ‘मी साधीभोळी तुळशीची मंजिरी’ असे एका कवितेत शांताबाई लिहितात. हेच वर्णन त्यांच्या कवितेच्या संदर्भात सर्वार्थाने समर्पक वाटते. या संग्रहातील अनेक कवितातून शांताबाई निसर्गाशी सतत संवाद साधताना दिसतात. ‘पाऊस’ ‘सृष्टी आणि मी’, ‘हिरवळ’, ‘लिंब’, ‘संध्याकाळ’, ‘पावसाळी रात’, ‘पावसानंतर’, ‘माझा प्राजक्त’, ‘निसर्ग’ ही कवितांची शीर्षके याचे प्रत्यंतर देतात. निसर्गात त्या हरवतात, भान विसरतात. ‘‘अशी निसर्गासान्निध वसतां जीवनसरिता संथ वाहते, कितीक गेला काळ, तरीही भान मुळी ना मना राहते’’ अशी त्यांची तन्मयता त्यांनी शब्दात प्रकट केली आहे. हृदयातील मधुरभाव, दु:ख, उन्माद, लाजऱ्या भावना त्यांनी या कवितेत ग्रंथित केल्या आहेत. कधी कधी हृदयातील औदासिन्य व अकारण लागलेली हुरहूरही त्यांच्या कवितेतून व्यक्त होते. उदासवाणे शेवाळे, पारव्याचे आक्रंदन, निबीड तरूच्या सावल्या उदासवाण्या प्रतिमाही काही काही कवितांतून डोकावतात. याला कारण कवयित्रीची स्वप्नाळू वृत्ती हेच आहे. अमूर्त ध्येयांचा घेतलेला ध्यास त्यांना निराश करतो. ‘माझे मीच घेतले’, हो, मरण हे ओढवून! ध्येये दूरच राहिली आयु चालले सरून’ अशा ओळी यामुळेच त्यांच्या कवितेत डोकावतात. परंतु परमेश्वरावरील श्रद्धा हा त्यांच्या जीवनाचा आधार आहे. उत्कट भावना प्रकट करणाऱ्या या कवितेस बाह्यरचनेचे कोंदणही त्याला अनुरूप असे अतिशय सुंदर लाभले आहे. सहजता व प्रसन्नता या गुणांमुळे कवितेतील अर्थ अगदी स्पष्टपणे त्यांच्या कवितेत प्रकट होतो. हेच शांताबार्इंच्या कवितासंग्रहाचे वैशिष्ट्य आहे. प्रा. सौ. निशा पाटील ...Read more

  • Rating StarNEWSPAPER REVIEW

    शांताबार्इंच्या आशावादी कविता… या कवितासंग्रहात जवळजवळ १०० कविता आहेत. कोठलाही अनुभव कवयित्रीला वर्ज्य नाही, त्यामुळे विविध अनुभव व वेगवेगळे विषय त्या साकार करतात. या संग्रहातील सर्व कविता १९४७ पूर्वीच्या आहेत. सर्वसाधारणपणे १९३५ पर्यंतचा ‘रविकिरण’ ंडळाच्या कवितांचा प्रभाव असण्याचा कालखंड. ‘विशाखा’ प्रकाशनानंतर कुसुमाग्रजांचा प्रभाव मराठी कवितेवर पडला. त्यांची कविता रविकिरण मंडळाच्या कवितेपेक्षा वेगळी होती, आणि नवनव्या भावनांनी ती समृद्ध झाली होती. रविकिरण मंडळाने हाताळलेली आणि बरीच गुळगुळीत झालेली प्रीतीची भावना कुसुमाग्रजांच्या कवितेतून झळाळून उठली. आवाहनाबरोबरच आव्हानही त्या कवितेत होते. त्यावेळी पोवळे, चिंधळे, निकुंब वगैरेसारखे कवी त्याच प्रकारची कविता लिहीत होते. त्यावेळी लिहिल्या गेलेल्या कवितांना ‘अग्नी संप्रदायी’ कविता हे नाव पडले. यज्ञवेदी, ऐरण, वेदी बळी, समिधा अशा जोरकस शब्दात ती व्यक्त होत होती. रविकिरण मंडळाच्या कालखंडानंतर व कुसमुमाग्रजांच्या ऐन बहरात शांता शेळके यांनी कविता लिहिल्या. १९४७ पूर्वी जे काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले त्याचे स्वरुप सर्वसाधारणपणे एकसारखेच असे. काही प्रेमविषयक, निसर्ग वर्णनपर, परमेश्वरविषयक तर गूढ असे विविध विषय जरी असले तरी या कविता ‘आत्मनिष्ठ’ असत. त्या काळातील कवितेचा अनुभव घेता शांताबार्इंच्या कवितेवर रविकिरण मंडळ, कुसुमाग्रज व थोडासा, इंदिरा संत यांच्या काव्याचा परिणाम झाला आहे. आपल्या एका लेखात शांताबार्इंनी या परिणामाची नोंद स्वतच केली आहे. काव्यविषयक कविता लिहिणे, ‘मी’ विषयक कविता लिहिणे, हा या काळातील विशेष होता, जीवनानुभव उत्कटतेने अनुभवावा, त्याला चिंतनाची जोड द्यावी, अशा शब्दात आकार द्यावा असे सर्वसाधारणपणे या काळातील निर्मिती प्रक्रियेचे स्वरुप. शांताबार्इंच्या काव्यसंग्रहात अशा कविता आहेत. भोवतालचे विराट वास्तव आणि त्या मानाने आपली लघुता त्यांनी आपल्या ‘मी’ कवितेत व्यक्त केली आहे. या काळात परमेश्वविषयक कविताही लिहिल्या गेल्या. त्यात शांताबार्इंच्या कवितेतून त्यांची परमेश्वर शरणता दिसून येते. ‘हे अधिराज, विफल आस’, शांताबार्इंनी परमेश्वराचे रुप निसर्गात पाहिले आहे, त्यामुळे शुद्ध निसर्ग कविता फारशी आढळत नाही. (रातराणी) सहवासाचे सुख रात्रभर अनुभवल्यावर पहाटे तिला सोडून जाणार नायकही त्यांच्या कवितेत येतो. अशा वेळी ‘स्वप्नाची समाप्ती’ ची आठवण झाल्याखेरीज राहत नाही. याप्रमाणेच ‘तुझी माझी दृष्टादृष्ट’ ह्या कवितेत रंगणारा शृंगार पाहण्यासारखा आहे. दोघे एकत्र आल्यावर ते तर भान विसरतातच पण चराचर स्थिर होते, जगाचा विसर पडतो अन् गोड गीत झंकारते. आकाशातील वीज सुद्धा मेघाला बिलगून हा मीलनाचा सोहळा पाहत असते. तरल कल्पना, उत्कंट भावना, त्यांच्या कवितेते पुष्कळदा व्यक्त होतात. ‘पावसाळा राती’ सारखी कविता इंदिरा संतांची आठवण करुन देते. इंदिरा संतांची नायिका जशी चौकटीवर हात ठेवून उभी राहून ‘त्या’ ची प्रतीक्षा करते तशीच चौकटीवर हात ठेवून उभी राहिलेली शांताबार्इंची नायिका असते. ‘भेट हवी जर’ ह्या इंदिरा संतांच्या कवितेशी काही साम्य असलेली कविता ‘पावसाळी रात’ आहे. तर ‘प्रभात’ सारखी शुद्ध निसर्ग कविताही आहे. माधव ज्युलियनांच्या ‘विरह तरंग’ ह्या खंडकाव्याचा प्रभावही जाणवल्याखेरीज राहत नाही. प्रीतीची स्वप्ने पाहणे, रंगून जाणे, भान येताच दचकणे, उदास होणे, असा काही कवितांचा विशेष आहे. प्रत्यक्ष नायक- नायिकांचा शृंगार व त्या अनुषंगाने व्यक्त होणाऱ्या तरल भावना, मनोज्ञ स्वप्नरंजन अधिक आहे, पण विप्रलंभ शृंगारही आहे. आपण जगतो ते वास्तव आणि आपण निर्मिती करतो त्या कविता यामध्ये खूपच अंतर आहे. याची जाणीव ज्यावेही शांताबार्इंना होते त्यावेळी ‘जा जा कविते’ असे म्हणून कवितेला दूर लोटण्याचा त्या प्रयत्न करतात. कवितेच्या स्वप्नाळू जगाला वास्तवाच्या झळा लागतात तेव्हा कवितेतील भावना फिक्या वाटतात. हा त्यांचा अनुभव आहे, पण त्या निराश होत नाहीत. सर्व कवितांचा आशय आशावादी आहे बहुतेक रोमँटिक कवींना असणारी कलंदर जीवनाची आसक्ती त्यांच्याही कवितेत व्यक्त होते. रोमॅन्टिक कवितेचे सर्व विशेष ह्या कवितेत आहेत. सौंदर्याने भारावून जाणे निसर्गात रमणे, स्वप्नरंजन व क्वचित तात्विक चिंतन इ. सौंदर्यवादाचे विशेष त्यांच्या कवितेत पदोपदी दिसतात. शांताबार्इंनी रविकिरण मंडळाचे विशेष घेतले तरी आंधळे अनुकरण न करता स्वानुभव उत्कंटतेने मांडले म्हणून ही कविता सौंदर्यवादी झाली, त्यातून ‘हर्षलासे फार नाचे वनी मोर....’ अशा संकेतिक ओळी काही कवितेत दिसतात तर ‘सृष्टी व मी’ या काव्यात ‘हाय ओदासीन्य मग’... अशी अनुभूती येते, सौंदर्य पाहून, भव्यता पाहून उदासीन होणे व सौदर्यवादाचा विशेष आहे. यातूनच थोडीशी गूढता निर्माण होते. त्यांच्या काही कविता निसर्गाशी असलेले आपले भावबंध स्पष्ट करतात (‘लिंब’). रिवकिरण मंडळाची प्रेमकविता आणि गोविंदाग्रजांची बरीच स्पष्टोक्ती करणारी कविता त्यांच्या कवितांवर परिणाम करते. गोविंदाग्रजांच्या ‘प्रेम आणि मरण’, ‘फुले वेचली पण’ अशा कवितांचा परिणाम स्पष्ट जाणवतो. एकाकी झुरणारी नायक व नायिका परिपूर्तीसाठी धडपडताना दिसतात. असा उदासीनतेचा सूर ह्या कवितेतून आळवला जातो. या कविता भावगीतासारख्या जबरदस्त आशावाद कुसुमाग्रजांनी मराठीत आणला. त्याचा काही परिणाम शांताबार्इंच्या कवितांवर झालेला दिसतो. बऱ्याच कवितेत स्वप्नरंजन असून नंतर उदासिनतेच्या छाया दाटून आलेल्या दिसतात. माधव ज्युलियन यांच्या ‘गजलांजली’ चा परिणाम त्यावर स्पष्ट दिसतो. हा त्यांचा आवडता कवी आहे. त्यांनी हा काव्यसंग्रह त्यांनाच अर्पण केला आहे. सहाजिकच माधव ज्युलियनांच्या सर्व प्रकारच्या कवितेसारख्या कविता लिहिण्याची त्यांची कांक्षा आहे म्हणूनच ज्युलियनांच्या द्राक्ष कन्येतील रुबायासारखा तर कुसुमाग्रजांच्या जीवनलहरीसारख्या कवितांच्या रचनेचा त्यांनी आधार घेतला आहे. भावकणिकेतही जीवनातील सूक्ष्म तरल अनुभव त्यांनी व्यक्त केला आहे. कधी कधी विरहात जळणाऱ्या नायिकेची मनीषा, ‘माझ्या अंतरंगी सखे तुझ्या भेटीची रे आस’ असे म्हणणारी नायिका आणि रातराणीच्या सुगंधासवे रात्र गेली हे समजताच व्याकूळ झालेली नायिका आपल्याला दिसते. काव्यप्रवाहात शांताबार्इंचे स्वतंत्र स्थान आहे, त्यांची बरीच कविता भावगीते, नाट्यगीते यासारखी असली तरी नावीन्य धारण केलेली आहे. संस्कृत साहित्य व इंग्रजी स्फूट कविता यांच्या मुशीतून ही कविता बाहेर पडली आहे. दोन्ही कवितांचे उत्तम विशेष पचवलेले आहेत. म्हणून ‘वर्षा’ संग्रह वाचताना तो कंटाळवाणा होत नाही. ...Read more

Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review
PLEASE SEND YOUR AUDIO REVIEW ON editorial@mehtapublishinghouse.com

Related Books

People Who Bought This Item Also Bought

Latest Reviews

MAHASAMRAT ZANZAVAT
MAHASAMRAT ZANZAVAT by VISHWAS PATIL Rating Star
वाचक

🚩शिवजयंतीच्या हार्दिक हार्दिक शुभेच्छा🚩 महासम्राट या सिरीज मधील खंड पहिला झंजावात आज वाचून पूर्ण झाला. विश्वास पाटील यांचे संभाजी वाचले होते तेव्हा मला वाटून गेले होते की याच लेखकांनी शिवरायांबद्दल पण लिहिले पाहिजे. मध्यंतरी ही जेव्हा बातमी कळली तव्हा खूप आनंद झाला. छत्रपती शिवरायांवरील अशा मालिकेची मराठीत नितांत आवश्यकता होतीच. पुस्तक सुरू होते ते थोरले महाराज शहाजीराजे यांच्या घोडदौडीपासून. अधे-मध्ये भोसले परिवाराचा इतिहास सुद्धा अनुभवायला मिळतो. दख्खन मध्ये वावरत असणाऱ्या जुलमी परकीय सत्ता त्यांनी ,माजवलेला हल्लकल्लोळ शहाजी महाराज यांची धावपळ येणारे कठीण प्रसंग यानंतर वाचक प्रवेश करतो तो छत्रपती शिवरायांच्या आयुष्यात. प्रतिकूल परिस्थितीत झालेला जन्म बंगलोर मधील दिवस पुण्यातील दिवस स्वराज्य स्थापना लोकप्रशासन. उत्तम करव्यवस्था सैनिकांचे प्रशिक्षण या बाबी हायलाईट केलेल्या आहेतच शिवाय पाठ्यपुस्तकातून वगळलेले अनेक प्रसंग संदर्भ या पुस्तकात वाचायला मिळतात पुरंदर बद्दलचे वेगळे संदर्भ त्यांचे महत्त्व जावळीचे प्रकरण आणि पुस्तकाचा शेवट होतो तो अफजलखानाचा वध या प्रकरणाशी. यानंतर आता याच सिरीजचा दुसरा खंड Rankhaindal वाचणार आहे. ऐतिहासिक पात्रे त्यांचे वर्णन आजूबाजूचा परिसर आणि घटना लेखकांनी जिवंत केल्या आहेत. त्यामुळे इतिहासाचा रियल आस्वाद घ्यायची संधी मिळते ...Read more

VALAY
VALAY by V.P.KALE Rating Star
सौ अपर्णा अनंत मिसे, ठाणे पश्चिम

* नमस्कार मंडळी, *वलय* मराठी भाषेला आणि मनाला खऱ्या अर्थाने समृद्ध करणारे वपु काळे हे उत्तम लेखक आहेत. त्यांच्या लिखाणाची शैली ही अतिशय सहज सोपी आहे. आयुष्याचा सार समजावून सांगणं हे प्रत्येक लेखकाला जमत नाही. योग्य रीतीने शब्दांची सांगड घालून तो विचा लोकांपर्यंत पोहोचवण्याची ही कला वपुंना लिलया जमली. वपुंचा एक सुंदर विचार खूप आवडतो, *कुणालाही बदलण्याचा खटाटोप माणसाने करू नये असह्य झालं तर, अलिप्तच व्हावं पण उपदेशक होऊ नये* नात्यांचा भक्कम पाया हा संवादच असतो. म्हणून वपुंनी जास्त भर दिला तो संवादावर. तर चला बघूया वपुंची ही संवादात्मक कथा. या पुस्तकात एकूण १२ लघुकथा आहेत. त्यातील निवडक तीन कथांचा सारांश देत आहे. *शेखर वर्गात बसलेला आहे* समोरच्या इमारतीतून मुलांचा लोंढा फुटलेल्या पाटातून पाणी वाहून जावं तेवढ्या वेगाने बाहेर रस्त्यावर लोटत होता. "शाळेतून सुटणारी मुलं म्हणजे उतरत्या पाटावरून सैरावैरा धावणारे मोहरीचे दाणे." कालच्याप्रमाणे ती आजदेखील अवघडून उभी होती. वर्ण सावळा, उंची बेताचीच, कपाळाला ठसठशीत कुंकू हे सर्व न्याहाळत मी तिच्यासमोरून शाळेच्या दरवाज्यापाशी पोहोचलो. मुलांची झुंबड दूर लोटीत मी सुहासच्या वर्गापाशी थांबलो .मला पाहताच तो म्हणाला ,"बापू .आज काही अभ्यासच दिला नाही." "मग काय मजाच". मी त्याला घेऊन रस्त्यावर आलो. ती अजून तशीच उभी होती. नजरा नजर झाली व ओळख असल्याप्रमाणे सुहास कडे बघून म्हणाली," मुलगा का"? "गोड आहे". "तुमचं कोणी यायचं आहे का?" माझा भाचा यायचा आहे अजून. मुलांची ही गर्दी सर्वांचे सारखेच युनिफॉर्म असल्यामुळे ओळखता येत नाही. त्यावर पटकन ती म्हणाली, "आज त्याचा वाढदिवस आहे. सलवार आणि झब्बा वर जॅकेट घातलेलं आहे". "मग सोपं आहे मी आणतो वर्गात जाऊन तुम्ही थांबा इथंच". "सुहास, मावशी जवळ थांब मी आलोच एवढ्यात. "तुमच्या भाच्याचं नाव?" "शेखर,पहिलाच वर्ग डाव्या हाताचा." गर्दीतून मी परत आत गेलो पण वर्गात कोणीच नव्हतं. "वर्गात कोणीच नाही"? "वाटलंच मला असा हुड आहे अगदी मी यायच्या आत पळ काढतो ." "घरीच जाईल ना व्यवस्थित?" "जाईल हो, पण वाटेत दोन मोठाली क्रॉसिंग आहेत, भीती वाटते." दुसऱ्या दिवशी ती मला परत शाळेपाशी दिसली. माझ्याकडे पाहून ती हसली. मी पटकन विचारलं ,"काय शेखर बरोबर आला होता ना घरी?" "अय्या , तुमच्या लक्षात होतं वाटतं ?" "आमचं घर एवढं जवळ आहे. म्हणजे शाळेची घंटा ऐकायला येते. तरीही माझी सुहासला सक्त ताकीद आहे की, मी किंवा आई आल्याशिवाय शाळा सोडायची नाही ". "तुम्ही इथेच राहता?" ती म्हणाली, "मी बहिणीकडे राहते". "मी जर इथे बहिणीकडे रहायला नसते तर ,तिची खूपच ओढाताण झाली असती. माझी अक्का तर मला यासाठी दिवसातून दहा वेळा शाबासकी देते". असे म्हणत निरोप घेऊन दोघेही निघाले. दुसऱ्या दिवशी सुहासची आई म्हणाली, `तुमचे मित्र आले की तुम्हाला वेळेचे भानच राहत नाही`. "सुहासला आणायला तुम्ही जाता की मी जाऊ" .पण दोघांवरही तशी पाळी आली नाही. कारण सुहासने बाहेरूनच आरोळी दिली "बापू ,आई मी आssssलो!" त्याच्याकडे पहात तू एकटाच आलास ना?" त्याने गेट कडे बोट दाखवून "मावशीने पोचवलंन" "तुम्ही आलात होय ! या ना या, तुमची ओळख करून देतो. ही आमची सौ. आणि बरं का ग, ह्या शेखरच्या मावशी." नाव माहित नाही. मंगला नाव माझं. "बरं पण शेखर ?" त्याला खालीच उभा केला, तुम्ही त्याला आणायचं होतं. " जा हो तुम्ही घेऊन या त्याला" "नको नको, आज नको पुन्हा येईल परत. घरी व्यवस्थित सांगून येईल मग जाण्याची घाई राहणार नाही. येते मी!" तेवढ्याच सौ नी थांबवून पटकन शेखर साठी चॉकलेट आणून दिलेत.व ती निघाली . "हसतमुख आहे नाही मुलगी"? मंगला गेल्यावर सौ. म्हणाली. "आपल्या मास्तरांना कशी काय आहे?" " छानच आहे" मग आता तिची माहिती काढा. तिला पुन्हा घरी यायचं आग्रहाचे आमंत्रण द्या. बरं ....."भेटली की देईन"? संध्याकाळी साडेसात वाजता मंगलाला शाळेजवळ बघून नवल वाटलं ,"तुम्ही आता इथे कशाला"? " शेखर ट्रीपला गेलाय वर्गाबरोबर अजून आला नाही." " मास्तर असतील ना बरोबर"? "हो हो आहेत ना ?" "हात्तिच्या ,मग कसली काळजी?" "नाही हो, एव्हाना यायला पाहिजे होता" चला आमच्या घरी बसा. आमच्याच घरासमोरून बस जाईल. नको दहा मिनिट थांबते आणि जाते, पुन्हा येते. एक दिवस अचानक सुहास बरोबर मुख्याध्यापकांची चिठ्ठी आली. भेटायला बोलावलं म्हणून. काहीच अंदाज येईना. मधल्या सुट्टीत साडेनऊ वाजता शाळेत गेलो. "या, बसा "म्हणत मुख्याध्यापकांनी माझं स्वागत केलं. दरवर्षी पाठांतराची चढाओढ होते. तुमच्या मुलाच पाठांतर चांगलं आहे .तेव्हा त्याच नाव देत आहे. जर तो पहिला आला तर शाळेकडून एक बक्षीस. त्याशिवाय `पटवर्धन प्राईझ` मिळेल .अशी दोन बक्षीस त्याला मिळतील. गेल्या वर्षीपासून पटवर्धन नावाच्या गृहस्थांनी त्यांच्या मुलाच्या स्मृती प्रित्यर्थ बक्षीस सुरू केले. याच शाळेत होता तो. "होता? म्हणजे?" "मागच्या वर्षीच गेला बिचारा मोटार अॅक्सीडेंटमध्ये". हा काय त्याचा फोटो लावलाय. " शेखर पटवर्धन"? मी ताडकन उभा राहिलो" हा मुलगा हयात नाही? काय सांगता?" " तो आणि त्याची मावशी जात असता ट्रकचा धक्का लागून मुलगा गेला. मावशी थोडक्यात बचावली." "इम्पॉसिबल!" मी जवळजवळ ओरडलो व खिडकीजवळ आलो .बाहेर मंगला उभी होती. माझ्या मागे सर उभे राहून म्हणाले," तीच त्याची मावशी ;डोक्यावर परिणाम झालेली!सारखी शाळेच्या आसपास असते.माझ्यामुळे भाचा गेला.बहिणीचा विश्वासघात केला. या विचाराने वेडी झाली. सोन्यासारखी पोर,पण पहा अवस्था!" बधिरपणाने मी विचारलं . "किती दिवस चालणार असं?" "कसं सांगायचं?... घंटा झाल्यावर पाच मिनिटांनी मी जातो व तिला सांगतो शेखर वर्गात बसलाय..... आणि शाळा सुटल्यावर पण, शेखर तुमची वाट बघून एवढ्यात घरी गेला असं सांगतो. केव्हा केव्हा तर त्याच्या अभ्यासाची चौकशी करते. अशी सुन्न करणारी कथा. *अर्थ* अनंताने घरात पाय ठेवताच उषाने ओळखलं की,` स्वारी आज बिथरली आहे. रमीत मार खाल्लेला आहे.` आणि तसंच होतं. अनंताने बुट भिरकावून दिले.उषा हे सर्व पहात होती. झोपेपर्यंत असा चिडचिड करीत राहील.आप्पा ही आता कामावरून दमून येतील त्यांच्याशी नीट बोलणार नाही. हे सगळं तिला स्वच्छ दिसत होतं. आता अनंता नीट जेवणार नाही. अनेक वेळा दोघांची पत्त्यावरून भांडणं झाली होती.अबोले धरले होते. पण अनंता खेळायचा थांबला नाही. दिवस दिवस पत्ते खेळायचे ?. दुसरं आयुष्य नाहीच माणसाला.? सकाळी नाहीसं व्हायचं ते असं रात्री परतायचे. पण त्यात कमावलं तर बायकोशी गोड नाही तर चिडचिड.खरं तर तिला आज अनंता बरोबर आप्पा विषयी खूप बोलायचं होते.तो आज आप्पा बरोबर हॉलवर गेला होता. आप्पांनी रंगवायला घेतलेला नवीन पडदा कसा झालाय? आणखीन किती दिवस त्यावर काम करायचं? अशा अनेक गोष्टी तिला आज अनंताला विचारायचे होते . "आप्पा अजून नाही आले?"अनंताने विचारलं. नाही आले, "सकाळी तुम्ही गेला होता"? "सकाळी गेलो होतो?" "मग ?" "मग काय? यूसलेस राॅटन प्लेस." "म्हणजे काय"? "तू ती जागा बघ, खडबडीत जमीन ,पडदा नीट अंथरता येत नाही. दुर्गंधी ..... पाणी मागवं तर एक हॉटेल नाही जवळ .माझ्यासारख्या माणसाने कामाला नकार दिला असता. बस स्टॉप जवळ नाही टॅक्सी मिळत नाही. किती अडचणी? "तुम्ही एकदा त्या प्रभूण्यांच्या कानावर घाला". व विचारा,"अशा परिस्थितीत आप्पांनी काम कसं करायचं ?" "आज आप्पा आले की बोला त्यांच्याशी. या वयात एवढी काम करायचं, त्यात कामाचं चीज नाही, पैशाचा पत्ता नाही?" "अगं, पण अप्पांना कुठे काय त्याच?" "प्रभुण्यांना सरळ जाऊन सांगतो, अगोदर ॲडव्हान्स दिल्याखेरीज आप्पा काम करणार नाहीत". "हा प्रभुणे कोण?" " चंदनमल ड्रेसवाला, तिथला व्यवस्थापक". नाटक कंपनीत लागणाऱ्या सगळ्या वस्तू पुरवणारे दुकान आहे.पडदे पण भाड्याने देतो. शाळा कॉलेजची नाटकं होतात. गणपती, नवरात्र उत्सव."आप्पांचे पडदे व उत्पन्न चंदन वाल्याच !" "आप्पांच्या प्रमाणिकपणाचा एवढाच अर्थ का?" "दुसरं काय !".... रात्रीचे नऊ वाजले. "अहो, अजून आप्पा नाही आले?" तितक्यात अप्पा आले.अप्पांशी आज कडकडून भांडायचं अनंताने ठरवलं होतं. `तुमचा त्याग व कष्ट मातीमोल होत आहेत` हे पटवून द्यायचे. शांतपणे जेवण झाली. " आज एवढा उशीर?" " पडदा संपवून टाकला?" "सकाळचा?आजच्या आज?" "हो,लवकर काम संपवायचं होतं." "तुम्हाला त्या हॉलमध्ये काम सुचतं ?" आप्पा शांतपणे म्हणाले," एकदा हातात ब्रश घेतला की लक्ष कशाच जातय इकडे तिकडे?" "अप्पा पैशाच काय?" "अरे, देतील सावकाश" "सावकाश? का म्हणून? " तुम्ही त्यांना पडदे ठरलेल्या दिवसाच्या आत द्यायचे आणि त्यांनी पैसे मात्र हवे तेव्हा द्यायचे नाहीत.ते तुम्हाला सरळ सरळ फसवतात." "आयुष्यात आनंद हवा असतो का पैसा? " "अनंता पटकन म्हणाला, आनंदाने जगण्यासाठी पैसा हवा असतो?" "चुकलास तू " "तू पत्त्यामध्ये आज किती हरलास?"काय वाटलं तेव्हा?" हरल्यानंतर चपला भिरकाव्याशा वाटतात, कपडे फेकावेसे वाटतात, अर्ध्या पानावरून उठावसं वाटतं.".. मुळीच नाही. "मला माहित आहे ना म्हणूनच मी तुला दोष देत नाही". कारण, तुला माझं जीवनच समजलं नाही. मी पैसा नाही कमवू शकलो आयुष्यात, पण आनंद मात्र खूप मिळवला. तुला एक सांगू,?" "माणूस केव्हा फसतो ते ?...... आपल्याला काय मिळवायचं होतं हे जेव्हा माणसाला समजत नाही तेव्हा तो फसलेला असतो. आणि एवढ्याचसाठी तू उद्यापासून पत्ते खेळायला जात जाऊ नकोस. कारण पैसे लावून खेळताना पैसे मिळवणं हा हेतूच होऊ शकत नाही. तिथं मिळवायची असते ती धुंदी. गमावण्यातही एक कैफ उपभोगायचं असतो ;ते वातावरण चाखायचं असतं, स्वतःच्या मालकीचं तेवढेच असतं. आणि थोड्याफार फरकाने हेच असतं सगळीकडे. हातात ब्रश आणि रंग आले की मला विश्वाचा विसर पडतो. तहानभूक हरपते. त्या राज्यात मग दुर्गंधीला जागा नाही. फसवाफसवीला थारा नाही. उपेक्षा नावाची वस्तूच अस्तित्वात राहू शकत नाही. त्यामुळे ज्याला काय मिळवायचं हे समजले तो कुठेच फसत नाही. म्हणूनच या जगात व्यवहारी लोकांचे चाललंय आणि माझ्यासारख्यांचंही चांगल चाललंय. आप्पा धुंदीत येऊन बोलत होते. उषा आणि अनंता ऐकत होते. पण त्या दोघांनाही अर्थबोध होत नव्हता. कानावर अप्पांचे शब्द येत होते. पण त्यातला अर्थ पोहोचत नव्हता. *दिशाभूल*. `एका महत्त्वाच्या कामासाठी दुपारच्या गाडीने निघून संध्याकाळी मुंबईला येत आहे. जेवायला घरीच राहीन.बाकी सर्व समक्ष भेटीत.` ---आपला विसुकाका . असं विसुकाकाच पत्र आलं तेव्हा मी, आप्पा आणि आई काय काम असावं या विचारात चूर झालो. आपण बरं आणि आपलं काम बरं या समान धर्मामुळे अल्पावधीतच अप्पा व काका दोघांमध्ये स्नेह जमला.इतका की त्यांनी मला मुलगा मानले.आई त्यांना गमतीने म्हणायची. "चार-दोन लाखांची इस्टेट ठेवा तरी नावावर! मुलगा मुलगा करता ना त्याला?" " मी त्याला मुलगा उगीचच का मानतो ?" "संयोगिताचे लग्न झालं की बाकीचे दत्तूचंच समजा". राधाकाकूंच्या निधनानंतर विसुकाकातला मोकळेपणा लयाला गेला. हसरी वृत्ती कोमेजली. तर असे विसुकाका वर्षानंतर येणार असल्याचे पत्र आले होते. पत्राप्रमाणे विसुकाका वेळेवर आले. जेवण आटोपली सुपारी तोंडात टाकत विसुकाका म्हणाले `संयोगिता च लग्न ठरलं` "कुठली मंडळी?" " इथलीच आहेत.बापट आडनाव.मुलगा छान आहे.मुलगी त्यांना पसंत आहे‌". " छान,अगदी उत्तम झालं शेवटच्या जबाबदारीतून तू सुटलास" " हो, पण तुला सरळ सरळ सांगतो, मला दोन हजार रुपये हवेत.पुढच्या वर्षी परत करीन." पण...." माझी परिस्थिती तुला".... "हो, माहित आहे." "आप्पा, गोंधळात पडू नकोस. मला दोन हजार फुकट नकोत. कर्जतला माझी थोडी जमीन आहे. ती मी दत्तूच्या नावाने करून देतो. तिच्या तारणावर मला एवढी रक्कम दे. तसा माझा विमा ही यायचा आहे पण त्याला थोडी मुदत कमी पडते." " बघू, तुझ्या जमिनीचा नकाशा.!" आप्पा म्हणाले "मी आणला नाही आज. उद्या संध्याकाळी याच वेळेला येतो सगळं घेऊन". असं म्हणून विसुकाका निघून गेले. आमचे बोलणे होतच होते तेवढ्याच दारावर टक टक चा आवाज आला.दरवाजा उघडला. बघतो तर आमचा मोहन कर्वे. " या वकीलसाहेब!" अगदी वेळेवर आलात." "का? काय झालं?" "आम्ही एक जमीन विकत घेत आहोत काय काय लागत ते सांग" "टायटल क्लिअर आहे ना? जमिनीवर आणखीन कुणाचे क्लेम वगैरे नाहीत ना? अशा बऱ्याच गोष्टी बघाव्या लागतात. असे सविस्तर प्रश्नांची उत्तर मोहनने दिले. दुसऱ्या दिवशी मोहनला बोलावण्यात आलं दुसऱ्या दिवशी मोहन, विसुकाका येण्याच्या अगोदरच येऊन बसला होता. हे आमचे स्नेही विसुकाका आणि हे आमचे लीगल ॲडव्हायझर मोहन कर्वे. मध्ये थोडीशी शांतता गेली .पण लगेचच मोहन ने सुरुवात केली. "जागेचा प्लॅन आणलात का काका?" "अप्पा,मी पैशाची व्यवस्था करून आलो. ते सांगण्यासाठी आलो होतो. तुम्ही सर्वांनी लग्नाला यायचं चार दिवस अगोदरच या". आणि तडक उठून जायला निघाले. " का, जेवायचं नाही?" "नको आता वेळ नाही." म्हणाले आणि निघून गेले. त्यानंतर पंधरा दिवसांनी विसुकाकांचे आग्रहाचे पत्र आणि निमंत्रण पत्रिका आली. पत्र पत्रिका पाहून आप्पा म्हणाले "मला यायला प्रशस्त वाटत नाही तू एकटाच जा. माझी चौकशी केली तर सांग प्रकृती बरी नाही म्हणून." संयोगिता च लग्न व्यवस्थित पार पडलं .विसुकाकांचा मुलगा या नात्याने मस्त तेथे वावरलो. बापटांना मी दहा वेळा आग्रह केला घरी येण्याचा . तेव्हा विसुकाका म्हणाले, "जावईबापू, आता इथून पुढे यांच घर हेच तुमचं सासर." एकंदरीत छान सोहळा पार पडला. घरी आल्यानंतर आई-वडील खुशाली ऐकून खुश झाले. आणि पंधरा दिवसानंतर एक पत्र हाती आलं . प्रिय, दत्तात्रय लग्नानंतर पहिले पत्र अशा मजकुराचे लिहावे लागत आहे.हे महान दुर्दैव आहे. विसुकाकांना आठ दिवसापूर्वी देवाज्ञा झाली. हे लिहितांना अत्यंत यातना होत आहेत .तुम्हाला कळवायला विलंब लागला याची क्षमा असावी. घडलेली घटना एवढी जबरदस्त होती की मन अजून बधीर झालेलं आहे. कोणत्या तरी गोष्टीचा त्यांना धक्का बसला असावा. एकुलत्या एक मुलीच लग्न म्हणून ते जेमतेम उभे असावे. तुम्ही गाडीत बसला आणि त्यांना हृदय विकाराचा झटका आला. वाचतील असं वाटलं. पण सगळं संपलं. तुम्हाला देण्यासाठी काकांनी एक पाकीट ठेवलं ते पाठवत आहे. तुमचा आनंद बापट. आप्पांना मी ते पत्र दिलं.आणि दुसरा लिफाफा फोडला. प्रिय दत्तात्रय, सोबतच्या कागदपत्रावरून तुझ्या लक्षात येईलच की,कर्जतची माझी जमीन मी दोन वर्षांपूर्वीच तुझ्या नावावर करून ठेवली होती.त्याशिवाय मृत्युपत्रात त्याची नोंद आहेच. श्री मोहन कर्वे यांचा परिचय झाला. तेव्हा हे सगळे कागदपत्र जवळ होते माझ्या. पण तुझ्या जमिनीचे कागदपत्र तुला काय दाखवायचे म्हणून गप्प बसलो. त्याशिवाय मला खात्री होती की, शब्दादाखल मला रक्कम मिळू शकेल. त्याला व्यावहारिक स्वरूप देऊन तिथे लगेच वकील वगैरे आला असेल असं मला वाटलं नव्हतं. असो. तुमच्या आमच्यासारख्या मध्यमवर्गीय, कुटुंबवत्सल माणसांची अनेकदा दिशाभूल होते. सद्हेतू आणि व्यवहार ह्यांची सांगड घालताना फसगत होते. संयोगितेला आई-बाप ...... दोन्ही नाहीत. पण तिला माहेर आहे.खरं ना? अप्पाला सांभाळा. त्याच्यावर माझा राग नाही. तुझा, विसुकाका. उत्तरे सहज समजणारी आणि तरीही समजून घ्यायला नाना प्रकारच्या अनुभवातून जावे लागते.वलयात गुरफटलेल्या कितीतरी माणसांची ओळख व्हावी लागते. शहाणी, मूर्ख, व्यवहारी आणि स्वप्नवेडी माणसं अशा माणसांच्या कथांचा हा संग्रह वाचकाच्या मनाला स्पर्शून जातो. धन्यवाद! ...Read more