शांता शेळके यांच्या निवडक कवितांच्या संकलनाच्या प्रस्तावनेमध्ये प्रभा गणोरकर यांनी शांतबार्इंच्या कवितेचे मर्म अतिशय हृद्यपणे उलगडले आहे. शांता शेळके हे नाव त्यांच्या मधुर गीतांच्या, चित्रपटगीते, द्वंद्वगीते, भावगीते, कोळीगीते, भूपाळी आरती अशा विविध द्यरचनांच्या गेय आविष्कारातून महाराष्ट्रातील रसिक मनांच्या मनावर गेली कित्येक वर्षे अधिराज्य करत आहे. शांताबार्इंचे अन्य साहित्यिक आकृतीबंधही मराठी साहित्य रसिकांच्या मनात संस्मरणीय आहेतच; परंतु मनुष्याच्या आणि समाजाच्या मनोरचनेत वाचन संस्कृतीपेक्षा श्रवण संस्कृती अधिक रुळली असल्याने शांताबार्इंचे कवयित्री रूप काहीसे मागे पडल्यासारखे होते. वास्तविक गेली सत्तावन्न-अठ्ठावन्न वर्षे शांताबाई काव्य लेखन करत आहेत. १९६० पासून आजतागायत सातत्याने कविता लिहिताना त्यांनी कवितेची अनेक रूपे पाहिली. कवितेच्या नव्या-जुन्या वाटा आणि वळणे यांचा संस्कार आणि कवितेसंबंधी जागृत आत्मभान शांताबार्इंना आहे. कवींच्या तसेच वाचकांच्याही पिढ्या शांताबार्इंच्या लेखणीशी परिचित आहेत. इतक्या दीर्घकालीन पल्ल्यात भिन्न अभिरुचीच्या वाचकांना आनंद देण्याची तकद त्यांच्या कवितेत आहे. शांताबार्इंच्या कवितेचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या कवितेने जरी वेगवेगळी वळणे घेतली असली तरी ती भरकटत गेलेली नाहीत. स्वत:च्या जाणिवा आणि त्यांची अभिव्यक्ती यांच्याशी ती प्रामाणिक राहिली. उलट त्यांची कविता अधिक प्रगल्भ होत गेली. ‘वर्षा’ आणि ‘रुपवी’मधले त्यांच्या कवितेचे आत्मलक्षी रूप, निसर्ग प्रेम, यांची एकेरी अनुभूती आणि व्यक्तिगत रूप कमी-कमी होत जाऊन अनोळखी, जन्मजान्हवी आणि पूर्वसंस्था या संग्रहात शांताबार्इंची कविता चिंतनशील, व्यापक विचारांची होत गेलेली आहे. आयुष्याच्या वळणावरती आठवणी एकेक तेवत ठेवून उरात आपण विझून गेलो कैक (गोदण) किंवा अवघे नकार मनी दाटतात हाता धरले हात सुटतात पाहताना कधी मागे परतून पुसटही तेथे उरते ना खूण (गोंदण) असे अशा-निराशेचे आत्मलक्षी खेळ रंगविणारी त्यांची शब्दकळा अज्ञात विश्वाचा शोध घेऊ लागते. ऐल अंधुक उजेड, पैल काळोखाचा डोह त्यात तिरीप एखादी, तिचा पडतसे मोह दाट काळोखाच्या पोटी मंद चमकती लाटा काही अज्ञात भोवरे काही असंभाव्य वाटा (जन्मजान्हवी) शांताबार्इंना जनमजात प्रतिभेचे आणि तिच्या आविष्काराचे शब्दभाग्य लाभले आहे. शब्दांसवे मी जन्मले, शब्दांतून मी वाढले हे शाप, हे वरदान, हा दैवाने दिलेला वारसा, मी जाणते इतुकेचे की यांच्याविना कंगाल मी भाषण हे यांच्यावरी मी लाविते मजला कसा, शब्दांमध्ये जगणे मला शब्दांमध्ये मरणे पुन्हा. शांताबार्इंच्या मनाचे किनारे असंख्य कविता संग्रहातून वाचकांना भेटलेले आहेत. त्यांचा पहिला संग्रह ‘वर्षा’ १९४७ मध्ये निघाला. नंतरच्या काळात रुपसी, गोंदण, अनोळखी, जन्मजान्हवी, पूर्वसंध्या आणि इश्यर्थ अश एकूण सात कवितासंग्रहात त्यांची कविता अधिकृत झाली आहे. त्यांच्या कवितेची वैशिष्ट्ये शब्दांचा आणि मनाचा प्रक्षोभ व्यक्त करणाऱ्या निवडक १३६ कवितांचा हा कवितासंग्रह मेहता प्रकाशनाने अतिशय सुबक आवृत्तीमध्ये प्रसिद्ध केला आहे. -मल्हार कृष्ण गोखले ...Read more