* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
  • Original Book Title: TATVAMASI
  • Availability : Available
  • Translators : ANJANI NARAVANE
  • ISBN : 9788177664058
  • Edition : 4
  • Weight : 0.00 gms
  • Pages : 192
  • Language : Translated From GUJRATI to MARATHI
  • Category : FICTION
  • Available in Combos :DHRUV BHATT COMBO 6 BOOKS
Quantity
"This book is English translation of Tatvamasi, the Sahitya Academy Award-Winning Gujarati Novel by Dhruv Bhatt. It is sure that all those who could not read it in Gujarati will enjoy reading it. It will be definitely appreciated by all those who love India and its great ancient culture. Shri Dhruv Bhatt has written seven novels so far. The themes of each of his novels are very different from the usual novels. In all this novels there are undercurrents suggesting unexpressed tender feeling between the hero and the heroine, but there are no love-stories as such. And yet, all his novels hold the reader’s interest throughout, with gripping stories which are beautifully worded and thought provoking. Shri Druv Bhatt always emphasises the basic decency and value of life, which are found in Indians all over the country at the grass level. He attributes these commendable properties not to any religion but to the deep-rooted spirituality among the people. "
"परदेशात शिक्षित कथानायक अठरा वर्षांनी भारतात परततो ते अंधश्रद्धा आणि धर्मांधता यांनी ग्रासलेल्या प्रजेला योग्य दिशा दाखवण्याच्या उद्देशाने. प्रजेतील सुप्त शक्ती शोधून त्याचा समाजाला लाभ मिळवून देण्याच्या प्रयत्नात कथानायकाला आदिवासी प्रदेशात काम करीत असताना अनेक लोक भेटतात. या लोकांच्या संस्कृती, परंपरा इत्यादींचा परिचय करून घेत असताना त्याच्या मनात अनेक प्रश्‍नांची द्वंद्वे उभी राहतात. आधुनिक ज्ञानाच्या कसोटीवर घासून पाहताना या संकल्पना त्याला कशा दिसतात? धु्रव भट्ट हे गुजराती साहित्य जगतातील प्रसिद्ध नाव आहे. समुद्रान्तिके आणि तत्त्वमसि या त्यांच्या पहिल्या दोन कादंबर्‍यांना गुजरात साहित्य अकादमी तसेच तत्त्वमसिला केंद्रिय साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाले आहेत. "
Video not available
Keywords
TATWAMASI, DHRUVA BHATT, ANJANI NARVANE
Customer Reviews
  • Rating StarAshiwini Gore

    ` तत्वमसि` ही रूढार्थाने कादंबरी असली तरी ते एक मुक्त चिंतन आहे. ते चिंतन रंजक वाटावे म्हणून त्याला कथेत परावर्तीत केले आहे असे फार तर आपण म्हणू शकतो. ध्रुव भट्ट ह्या प्रसिद्ध गुजराती लेखकाची ही कादंबरी अंजली नरवणे ह्यानी मराठीत अनुवादित केली आहे. गुराती आणि भारतीय साहित्य अकादमीचा पुरस्कार ह्या कादंबरीला मिळालेला आहे . लेखक म्हणतात ही कादंबरी म्हणजे नर्मदा नदी, तिच्या आजूबाजूचे आदिवासी , तिच्या काठच्या मंदिरांमधून किंवा आश्रमांमधून राहिलेले परिक्रमावासी ह्या सगळ्यांकडून ऐकलेल्या गोष्टी आणि काही माझ्या स्वतःच्या कल्पना ह्याचे फळ आहे. भारताच्या उत्तर आणि दक्षिण भागाला जोडण्याऱ्या नर्मदेच्या काठी ही कथा आकार घेते. कथेला नायक नाही, वाचकच त्याचा नायक होतो इतकी ही कथा आपली होऊन जाते. बालपणीचा काही काळ हा आपला नायक भारतात राहिलेला असतो नंतर मात्र तो परदेशात जातो आणि जवळजवळ १८ वर्षानंतर परत येतो, ह्या मधल्या काळात तो आपल्या ह्या मायभूमीपासून दुरावलेला असतो त्यामुळे त्याचे प्रोफेसर रुडॉल्फ जेव्हा त्याला आदिवासी संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी भारतात जायला सांगतात तेव्हा तो काहीसा नाखूष होतो, त्यांच्याकडे बरीच रदबदली करून बघतो, दुसऱ्या एका योग्य सहकाऱ्याचे नाव सुचवतो परंतु काहीही उपयोग होत नाही. `सुप्रिया भारतीय` ह्या तिथे आदिवासींमध्ये काम करणाऱ्या एका स्वयंसेविकेचे नाव प्रो. रुडॉल्फ त्याला सांगतात तेव्हा तर ही कोणीतरी ६०-६५ वर्षाची चष्मा घालणारी, खादी वापरणारी, भाषणं देणारी स्त्री असेल अशी त्याची खात्रीच होते. शेवटी ` तू आदिवासींमध्येच रहा, तिथे एक शाळा काढ, त्यांचं रोजचं आयुष्य बघ आणि त्याची टिपणं काढून मला पाठव` ह्या बोलीवर त्याची रवानगी भारतात होते. भारतातला त्याचा पहिलाच रेल्वेप्रवास म्हणजे बालपणीच्या आठवणींचं मोहोळ असतं. लहान वयातच आईला पारखा झालेल्या त्याने नंतरचं एक वर्ष गुजरातमधल्या एका छोट्या खेड्यात नानीजवळ काढलेलं असतं. सकाळी उठल्याबरोबर झालेलं नर्मदेचं पाहिलं दर्शन त्याला त्याच्या बालपणीच्या काळात घेऊन जातं. परदेशातल्या खाजगीपणाची सवय झालेल्या त्याला माणसं ओळख नसतांना इतकी एकमेकांशी कशी बोलतात,किंवा काय काय बोलू शकतात, ह्याचं भयंकर आश्चर्य वाटतं ` भारतीयत्व` म्हणून जे काही आहे ते म्हणजे काय ह्याची ओळख त्याला व्हायला लागते. भोपाळहून पुढे प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी जायला म्हणून आपला नायक रेल्वेत बसतो आणि आदिवासींशी त्याची पहिली तोंडओळख होते. आपल्यातच मग्न होऊन गाणाऱ्या एका आदिवासी युवतीला बघून नायकाला प्रश्न पडतो ` अनेक गोष्टींचा अभाव असतांना , अंगभर कपडे आणि पोटभर अन्न नसतांना सुद्धा ही मुलगी एवढी आनंदी कशी ?` सुखाची हिची व्याख्या नक्की आहेतरी काय ?. ही वनकन्या म्हणजे पुरिया पुढे नायकाला त्याच्या इच्छित स्थळी घेऊन जाते. कादंबरीत मध्ये मध्ये येणारी आदिवासींची भाषा खूप गोड वाटते , अर्थात लगेच त्याचा अनुवाद केलेला आहे त्यामुळे कथा सहज पुढे जाते. ह्या निर्मनुष्य स्थानकावर काही वेळ वाट बघून नायक एकटाच पुढे निघतो, इथला निसर्ग हळूहळू त्याच्या नजरेसमोर जणू उलगडत असतो. एका मोठ्या रायण वृक्षाच्या सावलीत बसल्यावर `मुनि का डेरा` आणि `बित्तुबंगा` असं लिहिलेले दोन दगड आणि त्यावरची व्याधाची आकृती त्याचं लक्ष वेधून घेते आणि लगेच तो आपली संशोधक मैत्रीण ल्युसी हिला त्याबद्दल कळवतो. थोड्यावेळाने त्याला घ्यायला येणारे गुप्ताजी आपल्याबरोबर सुप्रिया भारतीय ला घेऊन येतात आणि तिला बघून आपला नायक आश्चर्यचकित होतो, आनंदी, तरुण सुप्रिया बघून हिला काय दुःख असेल म्हणून ही इथे येऊन राहतेय ? असा अगदी सामान्य माणसाला पडेल असा प्रश्न त्यालाही पडतो. अतिशय हुशार, तंत्रकुशल अशी ही चुणचुणीत सुप्रिया आदिवासींची, गुप्तांजींच्या परिवाराची खूप जवळची असते, त्या साध्या लोकांनी तिचं नावही साधं सोपं करून टाकलेलं असतं, ते तिला `सुपरिया` म्हणत असतात. आपला नायक सुपारियाला बित्तुबंगा बद्दल विचारतो पण ती त्याला ताकास तूर लागू देत नाही, गुप्तजींबरोबर राहून तो इथली सगळी माहिती घेत असतो, इथल्या लोकांचे आचारविचार,त्यांची भाषा , संस्कृती ह्याबद्दलचं त्याचं गूढ मात्र वाढतच जात असतं. नकळत तो ह्या सगळ्यांमध्ये रमायला लागतो, कुठेतरी ह्यांच्यात आणि आपल्यात काहीतरी समान धागा आहे हे त्याला जाणवायला लागतं. इतकी वर्ष विस्मरणात गेलेलं कच्छच्या छोट्याशा खेड्यातलं त्याचं एक वर्ष पुनः पुनः त्याच्या डोळ्यासमोर उभं राहायला लागतं, त्याची नानी, मामा, मामी ,त्याच्या नानाजींचे एक चुलतभाऊ जे मंद बुद्धीचे होते ह्यांचं एकमेकांशी जोडलेलं असणं, एकमेकांना जपणं, सांभाळून घेणं, सहजपणे सामावून घेणं आज तो परत नव्याने अनुभवू लागतो. नायक म्हणतो तसं ऐशोआराम, भरपूर संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा हे सगळं मिळवूनही सुखी, सुंदर नसलेले चेहरे आपल्या अवतीभवती सतत वावरत असतात किंवा बरेचदा तर आपणही त्यात असतो मग ह्या सगळ्याचाच अभाव असतांना इथे ह्या जंगलात सुपरियाच्या, पुरियाच्या, आदिवासींच्या किंवा लहानपणी पाहिलेल्या वरवर कठोर भासणाऱ्या नानीच्या रुपात एवढं नितळ निर्मळ सौन्दर्य कसं काय असू शकतं ?...ह्या आणि अशा अनेक प्रश्नांची उकल त्याला आदिवासींच्या सहवासात मिळत जाते. बित्तुबंगा ह्या नावाबद्दलचं गूढ उकलतं हे दोघे आदिवासी भाऊ असतात पुढे एका नरभक्षीण वाघिणीच्या हल्ल्यात त्यातला एक मरण पावतो , आपल्या भावाचा बळी घेणारी ही वाघीण नंतर बित्तुच्या मदतीने वनविभागाच्या जाळ्यात पकडल्या जाते, सुडाने बेभान झालेला बित्तु तिला खरंतर ठार मारणार असतो पण ही वाघीण जेव्हा थोड्याच काळात पिल्लाला जन्म देणार असते हे त्याला कळतं तेव्हा तो सहज तिला मुक्त करतो. इतक्या सहजपणे क्षमा करण्याची वृत्ती कुठलेही तथाकथित शिक्षण न घेतलेल्या बित्तुकडे कुठून येतात ह्याचं नायकाला महादाश्चर्य वाटतं. मध्ये एकदा नायकाला एक छोटासा अपघात होतो आणि बेशुद्ध अवस्थेत नर्मदा तीरावरच्या गणेश शास्त्रींच्या आश्रमात त्याच्यावर उपचार होतात गणेश शास्त्री , गुप्ताजी किंवा सुप्रिया हे सगळे आदिवासीसाठीच काम करणारे असतात. गणेश शास्त्रीशी इथला धर्म,संस्कृती ,परंपरा रीतिरिवाज ह्या विषयांवर भरपूर चर्चा होते. शास्त्रीजी त्याला समजावून सांगतात तुला इथे काम करायचे असेल , इथल्या लोकांच्या चुकीच्या समजुती बदलायच्या असतील, त्यांना काही नवं द्यायचं असेल तर आधी तुला त्यांना समजून घ्यावं लागेल, त्यांच्याशी मैत्री करावी लागेल, हळूहळू नायकाच्या विचारात परिवर्तन होऊ लागतं तो बदलू लागतो, त्याला ह्या लोकांबद्दल आत्मीयता वाटायला लागते, स्वयंसेवकांच्या मदतीनी तो इथे शाळा, मधुमक्षिका पालन असे छोटे उद्योग सुरु करतो. अतिशय साध्या वाटणाऱ्या ह्या आदिवासींची क्रूर बाजू सुद्धा पुरियाच्या निमित्ताने त्याच्या समोर येते तेव्हा तो हबकतो, अल्लड निरागस पुरीयाला काही कारणानी `डाकिण` ठरवलं जातं आणि मग अशी डाकीण नको म्हणून सगळे आदिवासी तिला ठार मारायला निघतात अशावेळी `साठसाली` ह्या आदिवासी जमातीची प्रमुख `कालेवाली माँ ` तिथे पोहचते आणि हकनाक बळी जाणारी पुरीया वाचते, तेव्हापासून हे `साठसाली` कोण आणि हि नखशिखांत बुरख्यात वावरणारी ` कालेवली माँ` काय प्रकरण आहे ह्याबद्दल नायकाला उत्सुकता वाटायला लागते . आदिवासींच्या सांगण्यानुसार साठसाली हि जंगलातल्या आतल्या भागात राहणारी अतिशय कट्टर अशी आदिवासी जमात आहे आणि त्यांच्या भागात कोणालाही सहज प्रवेश मिळत नाही, `कालेवली माँ ` चा रहस्यभेद मात्र लगेच होत नाही. नायकाला आता ह्या भागात येऊन 2,3 वर्ष झालेली असतात, उन्हाळ्याच्या दिवसांमधे रखरखीत निष्पर्ण झालेल्या ह्या जंगलात आग लागते आणि ही आग हा हा म्हणता पसरत जाते, हा वणवा विझवण्याच्या कामी सरकार, तिथे काम करणारे स्वयंसेवक, आदिवासी सगळे एकत्र येतात, त्यात येणारी छोटी खेडी, आदिवासी पाडे रिकामी करायला लागतात, नायकाला हे संकट नवं असतं पण आता तो इथे सरावलेला असतो, ह्या प्रसंगामुळेच इथल्या प्राथमिक शाळेच्या ध्येयवेड्या शिक्षकाची आणि त्याची मैत्री होते. दरम्यानच्या काळात ह्या सगळ्या घटनांची माहिती, त्याचं निरीक्षण, अनुमानं हे सगळं तो जमेल तसं प्रो. रुडॉल्फ आणि ल्युसी ह्यांना पाठवत असतो, आपल्या अभ्यासाचा एक भाग म्हणून ल्युसी इथे येते, ह्या भागात फिरते तिला हवी ती माहिती गोळा करते, तिच्यासोबत फिरताना नायकाला कालेवाली माँ ला भेटण्याचा योग येतो ही कालेवाली माँ म्हणजे दुसरीतिसरी कोणी नसून सुपरियाची आई असते, ह्याच प्रवासात ` जिंदा सागबान ` चे सुद्धा नायकाला दर्शन होते. दैवी भासणारा हा सागचा सदाहरित वृक्ष म्हणजे जणू ह्या संपूर्ण जंगलाचा पुराणपुरुष असतो, अवघ्या चराचर प्राणिसृष्टीचा पोशिंदा असतो. तुम्ही जर कुठल्याही प्रकारचं वाईट काम कधीही केलं नसेल तर तुम्हाला इथे कुठलाही धोका नाही उलट तुम्ही ह्या वृक्षाच्या छत्रछायेत अगदी सुरक्षित आहात अशी आदिवासींची समजूत असते. ल्युसी ह्या सगळ्याच प्रकरणाकडे खूप तार्किक,वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहत असते अर्थात नायकाचा सुरवातीचा दृष्टीकोन काही फारसा वेगळा नसतो पण आता इथे राहून तो ह्या सगळ्याबद्दल जास्त खोलात जाऊन विचार करू लागतो आणि त्यामुळेच ल्युसी जेव्हा त्याला इथून परतण्याबद्दल, स्वतःच्या नात्याबद्दल विचारते तेव्हा तो तिच्याकडे ह्या सगळ्यासाठी वेळ मागतो. नर्मदा ही निव्वळ नदी नाही तर ती एक जिवंत अनुभूती आहे हे इथल्या लोकांचा मानणं त्यानं सुरवातीला नाकारलेलं असतं पण त्याला आलेल्या काही अनुभवांवरून , अचानकपणे घडलेल्या परिक्रमेवरून तो गोंधळून जातो. शूलपाणीच्या जंगलात येणाऱ्या नायकाला तिथले आदिवासी लुटतात, त्याच्याजवळचं होतं नव्हतं ते सारं काढून घेतात आणि वरून हा नर्मदा मैय्याचा आदेश आहे असं सांगतात, नायक म्हणतो का असा आदेश देत असेल मैय्या ? आधीच निष्कांचंन, थकलेल्या जीवाकडून त्यांना काय मिळणार? पण जिवंत राहण्यासाठी तडफडणारा हा उपाशीतापाशी वस्त्रविहीन प्रवासी जेव्हा इथून बाहेर येईल तेव्हा `अहं ब्रह्मस्मि। ` हा त्याचा अहंकार पूर्णपणे नष्ट होईल आणि `तत् त्वं असि।` अर्थात ` ते तू आहेस` ह्या सृष्टीत जे काही दैवी आहे ते अंशरूपाने तुझ्यात आहे आणि जे तुझं आहे, तू प्राप्त केलं आहेस तेच ह्या सृष्टीत परत जाणार आहेस हे ज्ञान त्याला प्राप्त होईल. आपल्या प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यात नायकाच्या मनातल्या ह्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं त्याला मिळतात, आपलं हरवलेलं मुल परत आल्यावर आई जसे त्याचे सगळे हट्ट पुरवेल तसंच त्याची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी नर्मदा मैय्या सुद्धा त्याला स्वतःच नाव सांगून दर्शन देते आणि इथे कादंबरी संपते . ही कादंबरी वाचतांना आपल्याला सुद्धा अनेक प्रश्न पडतात, इतके विविध धर्म, समाज ,पंथ, जाती ,उपजाती त्यांचे आचारविचार असणाऱ्या आपल्या देशात असं काय आहे की जे भारतीय म्हणून आपल्याला इतकी शतकं एकत्र ठेवतय, हो अगदी एक देश म्हणून अस्तित्वात येण्याच्या अधीही आपण कुठल्यातरी सुत्राने बांधलेलो होतोच ते सूत्र वरीलपैकी काहीच नव्हतं तर कादंबरीत म्हटल्याप्रमाणे ते सुत्र होतं निसर्गाचं, त्यानं सुरु केलेल्या परंपरांचं, त्यानं रुजवलेल्या संस्कृतीचं, त्यानं दिलेल्या क्षमा, दान , परतफेड ह्या संस्कारांचं, धर्म हा कधीच इथल्या लोकांसाठी महत्वाचा नव्हता धर्म म्हणजे जीवन चांगल्या तऱ्हेने जगण्यासाठी सांगितले गेलेले नियम. इतका सरळ अर्थ सांगून कादंबरीचा शेवट होतो अर्थात आपल्या मनात मात्र ती सुरुच राहते कारण चिंतन , विचार ही एक प्रक्रिया आहे आणि तेच आपल्या जीवंतपणाचं लक्षण आहे . © अश्विनी गोरे ...Read more

  • Rating Starविंग कमांडर प्रभाकर सहस्रबुद्धे

    ‘तत्वमसि’ ही कादंबरीचे अतिशय प्रभावी लेखन अन् तितकाच प्रभावी अनुवाद. भारतीय संस्कृतीमागचे मूळ विचार, परंपरांमागचे तत्त्वज्ञान इतक्या सोप्या शब्दात मनावर बिंबवणारं लिहिलेलं कुठंच नसेल.

  • Rating StarDAINIK TARUN BHARAT 05-10-2003

    अठरा वर्षे परदेशात राहून ‘तो’ परत आलाय. भारतातल्या ग्रामीण भागात जाऊन ‘तो’ राहतो. तिथल्या आदिवासींच्या अडीअडचणी समजून घ्यायचा प्रयत्न करतो. त्यांची मानसिकता, श्रद्धा यांचा प्रथम वैचारिक (व्यावहारिकपणे) विचार करतो. हळूहळू ‘तो’ या लोकांमध्ये गुंतत जातो त्यांचे जीवन त्याचे कधी होते ते त्यालाही कळेनासे होते. नर्मदेकाठी राहून या आदिवासींच्या राहणीमानाचा शोध घेण्यासाठी ‘हा’ इकडे आलेला असतो. या लोकांची संस्कृती, परंपरा, नर्मदा तिची रूपे यातून त्यांच्या मनात प्रश्नांची द्वंद्वे निर्माण होतात. ‘मी कोण आहे?...’ ह युगानुयुगे मानवाला पडणारा सवाल त्यालाही पडतो. ‘तत्त्वमसि’ ही गुजराती लेखक ध्रुव भट्ट यांची कादंबरी आहे. तिचा मराठी अनुवाद अंजनी नरवणे यांनी केला आहे. ही कादंबरी आणि ‘समुद्रन्तिका’ या भट्ट यांच्या दोन कादंबऱ्यांना गुजरात साहित्य अकादमीचे पुरस्कार मिळाले आहेत. विषयाचं नाविन्य हे ध्रुव भट्ट यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य आहे. या कादंबरीत रूढार्थाने प्रेमकथा वगैरे नाही. एखाद्या कुटुंबाची कहाणीही नाही. अगदी ‘त्याचं नावही इथं लिहिलेलं नाही. समोर येतं ते साधं सुधं नर्मदेकाठचं आयुष्य. तिथल्या आदिवासींचं जिणं आणि त्याचं या साऱ्या पसाऱ्यात वावरणं. नर्मदेची परिक्रमा याआधी मराठी वाचकांनी गोनिदांच्या ‘कुणा एकाची भ्रमणगाथा’ तून अनुभवली आहे. इथे समग्र परिक्रमा नसली तरी वळणावळणावर नर्मदा भेटत राहते. तिचे अस्तित्व सातत्याने जाणवणारे आहे. यातली पात्रे, त्यांचे सारे चित्रण हे नजरेसमोर उभे राहते. नर्मदेकाठची भाषा, तिथले रितीरिवाज सहजगत्या चित्रित होतात. आदिवासींच्या गूढ चित्रांनी ‘त्याला’ काही प्रश्न पडतात. पुनर्जन्म, हा जन्म त्रिकालाचे ज्ञान असे नाना प्रश्न त्याच्या मनात उभे राहतात. हे सारे प्रश्न उरात घेऊन तो आदिवासींच्या पाठीशी उभा राहतो. शेवटपर्यंत ही कादंबरी मनावरची पकड कायम ठेवते. कथाओघात येणारे साधे आदिवासी, त्यांची संस्कृती दिसून येते. भारतीय संस्कृतीचे प्रतीक असणारी नर्मदा जिवंत मानली जाते. तिच्या परिसरात घडणाऱ्या अद्भूत रम्य घटना या विचारांबरोबरच मनोरंजनही करतात. मेहता पब्लिशिंग हाऊसने अन्य भाषांतले समृद्ध साहित्य मराठीत आणण्याचा वसा उचलला आहे. त्यांचा हा उपक्रम स्तुत्यच आहे. पुस्तकाचे मुखपृष्ठ त्यावरची मानवाकृती, गूढ रेखाटने लक्ष्यवेधी आहेत. ‘मी कोण?’ या अदिम सत्याचा शोध कथानायकाबरोबर आपणही घ्यायला लागतो. -राधिका कुंटे ...Read more

  • Rating StarDAINIK TARUN BHARAT 20-02-2005

    भारतीय संस्कृतीची वैभवगाथा... गुजराती साहित्यांत ध्रुव भट्ट यांचे नाव आहे. त्यांच्या ‘समुद्रान्तिके’ या पहिल्या कादंबरीला गुजरात साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला. ‘तत्त्वमसि’ ही त्यांची दुसरी कादंबरी. यालाही गुजरात साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला आे. विषयाचे पूर्ण नावीन्य हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. प्रेमकथा नाही. एका कुटुंबाची कथा नाही. खरंतर आपल्या कथानकाचे नावही आपल्याला शेवटपर्यंत समजत नाही. ही कादंबरी लेखकाने नर्मदेला अर्पण केली आहे. भारतवर्षाच्या उत्तर व दक्षिण भागांना जोडणाऱ्या, एकत्र बांधणाऱ्या त्या भवनमोहिनी नर्मदेस अशी ही अर्पण पत्रिका आहे. लेखकाचे या देशावर, या देशाच्या सुंदर निसर्गावर आणि येथील अशिक्षित, अडाणी वाटणाऱ्या पण ज्यांच्या श्रद्धेने अन् प्रेमाने मन भारावून जाईल अशा भोळ्याभाबड्या जनतेवर त्यांचे प्रेम आहे. पराकोटीचे प्रेम आहे. वेगळ्या भाषा, वेगळे रीतीरिवाज, वेगळे धर्म अशा अनेक भिन्नता असताना या देशाच्या रहिवाशांकडे असे काय आहे की जे आम्हा सर्वांना एकत्र बांधून ठेवते, या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचा लेखकाचा सतत प्रयत्न चालू असतो. या जिज्ञासेनेच लेखकाला ही कादंबरी लिहिण्याची प्रेरणा दिली आहे. पूर्ण कादंबरीचे ‘प्रथमपुरुषी’ लेखन आहे. अठरा वर्षांनी कथानायक नर्मदेच्या खोऱ्यात, आदिवासी भागात चालू असलेल्या कामांत भाग घेण्यासाठी संशोधन करण्यासाठी येतो. इथे काम करताना त्याला अनेक प्रश्न पडतात. ‘मी कोण आहे?’ या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना या विविध लोकांमधील श्रद्धा व प्रेम त्याला कायम बुचकळ्यात टाकते. नर्मदा ही एक अशी जलवाहिनी आहे जिला या देशातले लाखो लोक ‘जिवंत’ समजतात. वर्षानुवर्षे अनेक हालअपेष्टा सोसून या देशांतले किती लोक नर्मदेची परिक्रमा करतात. १२०० मैल लोक नर्मदेची परिक्रमा करतात. १२०० मैल लांब पसरलेल्या या नदीची अशी परिक्रमा करताना ती सतत आपल्याबरोबर आहे. ती आपले रक्षण करील मार्ग दाखवील, आसरा देईल एवढेच काय, प्रत्यक्ष दर्शनसुद्धा देईल अशी या सर्वांची श्रद्धा असते. तीरावरची माणसे या परिक्रमावासींची सर्व सोय बघतात. सेवा करतात कारण ऋषीमुनींनी घालून दिलेली हजारो वर्षांची ही परंपरा खंडित होऊ नये अशी त्यांची इच्छा असते. सारे रेवाखंड हे काम करीत असते. अर्धपोटी आदिवासीसुद्धा! त्या भागात लहानाची मोठी झालेली, कॉलेज शिक्षण घेऊन पुन्हा आदिवासींसाठी काम करणारी सुप्रिया (त्यांच्या भाषेत सुपरिया) या अडाणी, घाणेरड्या, गावंढळ लोकांवर इतकं मनापासून प्रेम कसं करू शकते, याचे त्याला सुरुवातीला खूप आश्चर्य वाटते, पण नंतर त्याचे एकेक गुण जसे त्याच्या लक्षात येतात तसा तोही मनामध्ये त्यांना मानायला लागतो. सुप्रियाच्या कामाचे अनेक प्रसंग त्याला आश्चर्यचकित करतात. एका स्त्रीवर डाकीण झाल्याचा आरोप होतो. त्यातून तिचा मृत्यू टाळून त्यांना पटेल अशा मार्गाने दूर अंतरावर तिचे होणारे पुनर्वसन. हा प्रसंग कथानायकाच्या मनावर खूप परिणाम करतो. दारावरून जाणाऱ्या सुपरियाला अडवून एक अस्थिपंजर असा म्हातारा आदिवासी, जेवण म्हणून तिला मिठाचे दोन खडे (जे त्याच्या जवळचे सर्वकाही असते.) देतो. ते मीठ खाल्ल्यावर आता माझे जेवण झाले. आता मी जेवणार नाही. असं म्हणणारी सुप्रिया आपल्याही मनात ठसते. वृक्षांमध्ये असणारा वृक्षदेव आपले रक्षण करतो. ही आदिवासींची श्रद्धा सुरुवातीला कथानायकाला योग्य वाटत नाही, पण जेव्हा त्याला स्वत:लाच नदीच्या जवळून चालताना अभय मिळते, तेव्हा त्यांची श्रद्धा चूक कशी असा त्याला प्रश्न पडतो. मृगनक्षत्रातला व्याधाचा तारा हा जोडतारा आहे. (एकाऐवजी दोन तारे) हे त्या आदिवासींना कसे कळले असेल? याचा त्याला थांग लागत नाही. कर्ज घेणारे आदिवासी ज्या प्रामाणिकपणे व्याज व मुद्दल फेडत असतात हे बघून कथानायकाला आश्चर्य वाटते. घेतलेले कर्ज प्रामाणिकपणे परत करणे हाच त्याचा धर्म. हीच त्याची संस्कृती जी साधी, सरळ समज लोकांच्या मनात आहे ती प्रामाणिक वृत्ती त्याच्या मनाला भारावून टाकते. हीच प्रामाणिक वृत्ती बाबरियाची बायको दाखवते. कामाच्या ठिकाणी अपघात झाल्याने नवरा हॉस्पिटलमध्ये आहे, असे कळल्यावर ती कथानायकाला सांगते ‘तुमचे पैसे मी मजुरी करून फेडीन.’ नरभक्षक वाघाच्या हल्ल्याने मोठा भाऊ मरतो. तेव्हापासून लहान भाऊ वाघाच्या मागावर असतो. वाघ एकेठिकाणी डोके अडकून बंदी हातो. त्याच्याजवळ मारायला जाऊनही तो आदिवासी वाघाला सोडून देतो कारण ती वाघीण असते. ‘आई इथे, बच्चे जंगलात’ अशी ताटातूट नको असे त्याला वाटते. हा सर्वच प्रसंग अतिशय हृदयस्पर्शी लिहिला गेला आहे. अशा कितीतरी प्रसंगांतून जाताना शेवटी कथानायकाला वाटत राहते की ‘कोण शहाणे? कोण सुसंस्कृत?’ मी त्यांना शिकवतोय की त्यांच्याकडून शिकतोय. मधुमक्षिका पालन केंद्र सुरू करण्यासाठी अवघड नाही चढून मध काढणाऱ्या आदिवासींचे मतपरिवर्तन व्हावे म्हणून अतिशय धीराने काम करणारा लक्ष्मण शर्मा, बनात लागलेला वणवा, लोकांच्या पुनर्वसनासाठी झटणारे, विष्णू व विद्या, त्यांना फुलशेती शिकवण्यासाठी चर्चचे काम सोडून आलेले थॉमस, घनदाट अरण्यात वसलेली टोळी, त्यांचे नियम अशा अनेक घटनांचा पट या कादंबरीत विणला आहे. आपल्या संस्कृतीवरील भाष्य गणेशशास्त्री या व्यक्तिरेखेने अतिशय सहृदयतेने केले आहे. सप्तचिरंजीवांपैकी (महर्षी व्यास) बियास मुनी कधीही आपल्या दारी येतील म्हणून त्यांच्या बसण्याची सोय, पायाला लावायला तेलाची सोय करणारी ही प्रजा आणि त्यांची बांधिलकी मनाला भावते. कथानकाची परदेशी मैत्रीण हे सर्व अद्भुत बघायला इथे येते. ती एकदा म्हणते ‘एवढं मोठं हे विश्व एकाच मूलतत्त्वापासून निर्माण झालंय हा विचार किती रोमांचकारी आहे नाही?’ हाच अनुभव त्याला नर्मदातीराने चालताना येतो. त्याला वाटते, ‘या ठिकाणी जड व चेतन वेगळे नाहीत. हे खडक, हे वृक्ष मी आणि नर्मदा सर्वजण प्रत्येक क्षणी एकमेकांच्या रूपात बदलत आहोत.’ ही कादंबरी सुरुवातीपासूनच मनाची पकड घेते. नर्मदेच्या खोऱ्यातील अरण्यं, निसर्ग, तेथे वसणारे आदिवासी, त्यांची हिंदू धर्माची नव्हे, धर्मातीत असणारी आणि भारतीय संस्कृती या प्रदेशातील अद्भुत जीवनदायीनी नर्मदा आणि तिच्या कुशीत विसावलेली तिची लेकरं, यांची ही कहाणी वाचून झाल्यावरही मनात रेंगाळते. या साऱ्याचे श्रेय कादंबरीला आहे. तसेच अनुवादालाही आहे. अतिशय सुंदर, तरल भावविश्व, निसर्गाची जादू अन् सामान्य माणसांचा विश्वास या साऱ्याचे अद्भुत दर्शन या अनुवादाने झाले आहे. संवादात वापरलेली छोटी गुजरातील वाक्येही कादंबरीचा आशय वाचकांपर्यंत पोचवतात. सर्वांना मनापासून आवडेल अशीच ही कादंबरी आहे. -रजनी मुकुंद वैद्य ...Read more

  • Read more reviews
Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review

Related Books

People Who Bought This Item Also Bought

Latest Reviews

ANUP
ANUP by ANU AGGARWAL Rating Star
DAINIK SAKAL 13-10-1019

‘अनू’ची कहाणी... ‘आशिकी’ या सिनेमातून ग्लॅमर इंडस्ट्रीत पदार्पण केलेल्या अनू अगरवाल रातोरात स्टार बनल्या. त्यांचा पहिलाच चित्रपट सुपरडुपर हिट झाला आणि त्यांच्याकडे चित्रपटांची रांग लागली... पण त्यांनी वेगळाच रस्ता शोधला. त्या योगाभ्यासाकडे वळल्या आण त्यांच्या आयुष्याला वेगळेच वळण मिळाले. हा सर्व प्रवास त्यांनी ‘Unusual’ इंग्रजी पुस्तकात उलगडला आहे. या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद सुप्रिया वकील यांनी केला असून तो ‘अनू’प या नावाने प्रसिद्ध झाला आहे. या पुस्तकातून आपल्याला अनू अगरवाल यांचे वेगळेच रूप दिसते. उच्च शिक्षित अनूंना समाजकार्याचाही अनुभव आहे. चित्रपटांतील भूमिकांबरोबर ‘सुपरमॉडल’ म्हणूनही त्या प्रसिद्धीच्या झोतात होत्या, त्यानंतर त्या योगाभ्यासाकडे वळल्या, योगाश्रमात राहू लागल्या. त्यानंतर त्यांचा भीषण कार अपघात झाला. त्यात त्या गंभीर जखमी झाल्या व कोमात गेल्या. त्यातून बऱ्या होऊन त्या पुन्हा त्यांच्या कामात सक्रिय झाल्या आहेत. या सर्व प्रवासातील तगमग, मन:शांतीचा शोध याबद्दलचे प्रामाणिक व पारदर्शी कथन या पुस्तकात आहे. स्वत:कडे त्रयस्थपणे बघण्याचा त्यांचा अनुभवही आपल्याला वेगळ्या प्रकारच्या वाचानाचा आनंद देतो. सुप्रिया वकील यांनी या पुस्तकात अगदी ओघवता अनुवाद केला आहे. आयुष्य उत्सव आहे व सर्वत्र फक्त प्रेमच आहे असे मानणाऱ्या अनूंचा हा प्रवास वाचकाला वेगळ्याच जगाची सफर घडवतो. –शिवानी वकील ...Read more

ASHI MANASE YETI
ASHI MANASE YETI by VASANT JOSHI Rating Star
DAILY LOKSATTA LOKRANG 13.1019

मान्यवरांची उल्लेखनीय व्यक्तिचित्रणे हृदांच्या सहवासातून समृद्ध होण्याचा अनुभव जोशी यांनी या लेखांतून मांडला आहे. लेखक व संशोधक अशी ओळख असलेल्या दिवंगत डॉ. वसंत जोशी यांनी ‘अशी माणसे येती’ या व्यक्तिचित्रणपर पुस्तकाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील नावंत बुद्धिजीवी व्यक्तिमत्त्वांच्या आठवणींना उजाळा दिला आहे. दत्तो वामन पोतदार, प्रा. ना. सी. फडके, रणजित देसाई, तपस्वी संशोधक डॉ. भाऊसाहेब कोलते, प्रा. राम शेवाळकर, डॉ. श्रीधर कुलकर्णी, तंजावरचे तुळेंद्रराजे भोसले अशा व्यक्तिमत्त्वांवरील उत्तम लेख या पुस्तकात वाचायला मिळतात. ही सारी मंडळी महाराष्ट्राच्या साहित्य, संशोधन, अध्यापन क्षेत्रात मोठे योगदान दिलेली अशी आहेत. जोशी यांना यापैकी अनेक मान्यवरांचा सहवास लाभला. या सुहृदांच्या सहवासातून समृद्ध होण्याचा अनुभव जोशी यांनी या लेखांतून मांडला आहे. ...Read more