* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
  • Original Book Title: I,SAMPAT PAL,WARRIOR IN A PINK SARI
  • Availability : Available
  • Translators : SUPRIYA VAKIL
  • ISBN : 9788184982763
  • Edition : 2
  • Publishing Year : SEPTEMBER 2011
  • Weight : 0.00 gms
  • Pages : 196
  • Language : Translated From ENGLISH to MARATHI
  • Category : BIOGRAPHY
Quantity
Buying Options:
  • Print Books:
"GULABI GANG! GULABI GANG! WATCH OUT, HERE WE COME! DON`T TRY AND STEP OUT OF LINE FOR THE GULABI GANG WILL WIN!" THREAT TO EVERY POLICEMAN WHO REFUSES TO FILE A REPORT ON VIOLENCE AGAINST A DALIT, EVERY HUSBAND WHO BEATS UP HIS WIFE, AND EVERY GOON WHO GRABS A LAND THAT DOES NOT BELONG TO HIM. DONNING PINK SARIS AND HOLDING STICKS IN THEIR HANDS, THE GULABI GANG IS A IN THIS RECOUNTED AUTOBIOGRAPHICAL ACCOUNT, SAMPAT PAL, THE FOUNDER AND LEADER OF THE GULABI GANG, LOOKS BACK TO TRACE HER JOURNEY AS A YOUNG GIRL OF TWELVE, FORCED INTO CHILD MARRIAGE, WHO LATER GOES ON TO BECOME THE LEADER OF THE MOST FEARED GROUP OF WOMEN IN THE STATE OF UTTAR PRADESH. HER REBELLIOUS INSTINCT, FERVOR FOR JUSTICE AND HER DESIRE TO FREE WOMEN FROM THEIR EVERYDAY OPPRESSION LED HER TO ORGANIZE THE WOMEN IN AND AROUND HER VILLAGE INTO A GANG.
सकाळचे आठ वाजलेत. मी आवरून तयार होतीय. यांत्रिकपणे माझ्या हालचाली घडतायत. मी माझ्या छोट्याशा अंधाऱ्या खोलीत आहे. गेल्या दोन वर्षांपासून हे माझं मुख्य कार्यालय आहे. मी केसांचा अंबाडा वळते, मग गुलाबी साडीची घडी उघडून ती नेसते. बाहेर जमलेल्या गर्दीचा गलका केव्हापासूनच कानावर पडतोय. त्या सगळ्या जणी युद्धासाठी सज्ज आहेत. माझ्याकडून एक इशारा मिळायचा अवकाश, त्या आणखी मोठ्यानं गर्जत उसळून उठतील! झालं... माझं आवरून झालंय. मी काठी घेऊन बाहेर जाते. मी दारापाशी येताच आभाळाच्या दिशेनं उंचावलेल्या काठ्यांचं जंगल माझ्या स्वागतासाठी उत्साही आवाजात गगनभेदी गर्जना करतं : ‘‘गुलाबी गँग! गुलाबी गँग!’’ या साडीनंच आम्हाला लोकप्रिय बनवलं आहे.

No Records Found
No Records Found
Keywords
"#MARATHIBOOKS#ONLINEMARATHIBOOKS#TRANSLATEDMARATHIBOOKS#TBC#TRANSLATEDBOOKS@50% #MISAMPATPALGULABISADIWALIRANARAGINI #ISAMPATPALWARRIORINAPINKSARI #मीसंपतपालगुलाबीसाडीवालीरणरागिणी #BIOGRAPHY #TRANSLATEDFROMENGLISHTOMARATHI #SUPRIYAVAKIL #सुप्रियावकील #ANNYBARTHOD "
Customer Reviews
  • Rating Starश्री. अविनाश मणेरीकर

    `संपत पाल` या उत्तर प्रदेशातील `गडरिया` या धनगर जातीतील एका स्त्रीची ही आत्मकथा आहे.दुर्बलांवर होणार्‍या अन्यायाविरुद्ध एकटीने आवाज उठवणारी ही रणरागिणी आहे.एक १२-१३ वर्षाची लहानशी मुलगी न्यायासाठी बंड करत `गुलाबी गँग` या गँगची लीडर कशी बनली याची ही हाणी तिच्याच शब्दांत आहे.विशेष म्हणजे एका फ्रेंच पत्रकार स्त्रीने या तिच्या कहाणीचे मूळ फ्रेंच शब्दांकन केले व त्यानंतर हे आत्मकथन "मेहता पब्लिशिंग हाऊस" कडून सुप्रिया वकील यांनी अनुवादित करुन प्रसिद्ध झाले आहे.खूप सुंदर शब्दांत,ओघवत्या शैलीत व वाचकाला अखेरपर्यंत खिळवून ठेवणारा असा हा अनुवाद प्रेरणादायी आहे. १९६० मध्ये उत्तर प्रदेशमधील एका दुर्गम खेड्यात रामसरेय नि गुडिया पाल यांच्या पोटी संपत पाल देवी हिचा जन्म झाला.पशुपालन, शेती आणि मातीत घाम गाळून मजुरी हाच या कुटुंबाचा पिढीजात दिनक्रम!त्यामुळे शेतात राबायचं नि घरात चुलीपुढं रांधायचं हा मुलींसाठीचा रिवाज आहे. त्यातूनच शेतात राखणीला जाताना शेतातल्या पायवाटेवरुन मुलांची रांग पाहून संपतलाही उत्सुकता वाटते.त्यामुळेच ती त्या मुलांमागून जाते नि शाळा म्हणजे काय हे लांबूनच पाहते.त्या सार्‍या दृश्याचा तिच्या मनांवर सकारात्मक परिणाम होऊन ती रोज सगळ्यांच्याच नकळत तिथं जाऊन,लांब आडोशाला बसून ते सारं घोकायला सुरुवात करते. मग कधीतरी आठवड्याने तिच्या काकाला हे समजल्यावर तो तिची शिकण्याची इच्छा पाहून तिचे शाळेत नांव घालतो. तिची शिक्षणातील गोडी,प्रगती पाहून गुरुजीही थक्क होतात. सर्व मुलांमध्ये वरच्या नंबरला ती पोहोचते. तिची ज्ञानतृषा शमतच नाही.एकदा परीक्षेच्यावेळी गुरुजी गृहपाठ देतात तेव्हा "तुमच्या वार्षिक परीक्षेच्या दिवशीच तुमच्या आईवर अंत्यसंस्कार करण्याची वेळ आली,तर तुम्ही काय कराल?" हा प्रश्न विचारतात.त्यावर तिचं उत्तर अशासारखं असतं की,"त्यामुळे मी परीक्षा चुकवणार नाही.माझ्या घरी राहण्याने तिचे प्राण पुन्हा परत येणार नाहीत. मी परीक्षेत नापास झाले तर माझं वर्ष वाया जाईल.आणि मी परीक्षा देऊन येईपर्यंत माझ्या घरचे थांबू शकतात.मी नंतर अंत्यसंस्कारांसाठी जाऊ शकेन!" संपत देवीचा हा लहान वयातील समंजसपणा, जिद्दी वृत्ती आणि सातत्याने नव्याचा ध्यास हाच संपूर्ण कथनात प्रेरित करणारा विचार आहे.तिचं शिक्षण जेमतेम दोन वर्षच होऊन मग आई-वडील चित्रकूटच्या पर्वतराजीतील हनुमानधरा या डोंगराळ खेड्यात गेल्यानंतर थांबतं.पण ती म्हणते तसं,"आमची परिस्थिती खडतर असली तरी माझं बालपण तुलनेत चिंतामुक्त होतं.माझ्यावर कुणाचं दडपण नव्हतं." तिच्या बेधडक वागण्याचं,बिनधास्तपणाचं,तसंच अन्यायाविरुद्ध लढण्याचं तिच्या काकांना,वडिलांना कौतुकच होतं.त्यामुळे ती वयाच्या ८-१०व्या वर्षापासूनच आपल्या न्याय्य हक्कांसाठी, मैत्रिणींसाठी शेजार्‍यांशी, जमीनदारांशी भांडत होती.अशावेळीही तिचे लाडके काका तिच्या पाठीशी असायचे.ती म्हणते,"त्यांचं माझ्या जीवनात खूप महत्त्वाचं स्थान होतं.ते नसते तर, माझी ज्ञानाची तृषा माझ्या वडिलांना कधीच समजली नसती.माझ्या लक्षात येत होतं की, काकांना मी इतरांच्या पुढे जायला हवी आहे.माझ्या संपूर्ण आयुष्यात ते माझ्या लेखी नैतिक आधार बनून राहिले आहेत.त्यांनी माझ्यात अत्यंत महत्त्वाची मूल्यं रुजवली,जी मी आजही मानते." "कधीही चोरी करुं नये,खोटं बोलूं नये,खोटेपणा सहन करुं नये",असं ते नेहमी सांगायचे.काळाच्या ओघात मी त्यांच्या नियमांची चौकट पूर्णपणे आत्मसात केली आहे. त्यांच्यावाचून अन्यायाविरुद्ध लढा देणारी एकेकाळची ही छोटी मुलगी आज जी न्यायदात्री बनली आहे,तशी कधीच बनूं शकली नसती. या पुस्तकात तिने वयाच्या बाराव्या वर्षी विवाह झाला,त्यानंतरचे सासरला गेल्यानंतरचे प्रसंग,तिथल्या ब्राह्मण जमीनदाराबरोबर झालेला संघर्ष,नवऱ्याचा गुरु म्हणून घरी येणाऱ्या साधूने लगट करण्याचा प्रयत्न केल्यावर केलेला विरोध,नवऱ्याबरोबरचे कळत नसलेल्या वयांत भोगावे लागलेले प्रसंग याबाबतही मोकळेपणाने मांडले आहे.त्यानंतर आजूबाजूच्या खालच्या जातीतील स्त्री-पुरुषांना जमीनदार,उच्चवर्णीय यांच्यापासून होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध ती प्रथम एकटीने व त्यानंतर या सर्व स्त्रियांना संघटित करुन कसा लढा देत आली,त्याचेही वर्णन प्रेरित करणारे आहे. संपत पालची ही कहाणी तिच्या अन्यायाविरुद्ध एकेका व्यक्तीशी,यंत्रणेशी,घटकांशी लढण्याच्या,शांततेच्या-समजुतीच्या मार्गाने प्रश्न सोडवण्याच्या प्रयत्नांची आहे.पण त्याच बरोबरीने या सार्‍या प्रवासात सासरची माणसं,जातीतील समाज, गावातील बलाढ्य शक्ती व प्रसंगी नवऱ्याबरोबरही संघर्ष कसा करावा लागला याचे प्रांजल कथन करणारी आहे.ती घरातून बाहेर काढल्यावर शिवणकाम शिकून कपडे शिवून विकणं,भाजीपाला,पान-सुपारी विकणं,शेती करुन धान्य विकणं असे चरितार्थासाठी व्यवसाय करते.या सार्‍या बरोबरच गावातील स्त्रियांना, अन्यायग्रस्तांना न्याय मिळवून देण्यासाठी प्रधान,पोलीस,सब मॅजिस्ट्रेट या नि अशाच अन्य सरकारी यंत्रणांकडे मोर्चा नेऊन,ठिय्या देऊन, लढा देऊन प्रश्‍न सोडवण्यासाठी सतत संघर्ष करत राहते. या तिच्या रोजच्या दैनंदिनीत हळूहळू नवरा, मुले यांचा चरितार्थ चालवणे,मुलांना शिकवण्यासाठी धडपडणे हेही तितक्याच निष्ठेने ती करत राहते.हळूहळू उत्तर प्रदेशातील बुंदेलखंडच्या अनेक खेड्यात `संपत पाल आपल्याला मदत करुं शकते` हा दृढ विश्वास ती गडरिया,चमार,कोल, कहार अशा अस्पृश्य समाजातील सर्वांमध्ये निर्माण करते.या संघर्षात तिची सुपारी देऊन हत्या करण्यासाठी दादा लोक पाठवले जातात,तो प्रसंगही तिच्या धैर्याची परिसीमा दर्शविणारा आहे. त्यानंतर गावां-गावांतून शिवणक्लास घेऊन,त्या स्त्रियांना संघटित करुन ती स्वतःच्या पायावर उभं करण्यासाठी झटते.बचतगट स्थापून, त्यांच्या हक्कांसाठी लढते.त्यातच जयप्रकाश म्हणून,अशा स्वयंसेवी संघटनांसाठी काम करणाऱ्या व्यक्तीसह ती पुढील काळात भागीदार म्हणून काम करुं लागते. अशावेळी एका प्रसंगानंतर शहरात तुटपुंज्या मिळकतीवर संघटनेचे कार्य आणि आपला निवास याची व्यवस्था करताना ती या जयप्रकाशच्या म्हणजेच बाबूजींसह एकाच खोलीत राहण्याचा क्रांतिकारी निर्णय घेते. लोकापवाद,अफवा यापलिकडे जाऊन निर्मळ,शुद्ध व्यवहारी व मैत्रीच्या नात्यातून ती नवरा-मुले यांच्यापुढे हे आदर्श नातंही दीर्घकाळ टिकवते. त्यानंतर पोलीस,बीडिओ,वितरण अधिकारी,सब मॅजिस्ट्रेट यांच्या सार्‍या भ्रष्टाचारी यंत्रणेविरुद्ध वेळोवेळी आपल्या सहकारी महिलांना घेऊन ती उत्तर प्रदेशच्या अनेक प्रांतात न्याय्य मार्गाने समस्या सोडवणारी रणरागिणी असे नांव मिळवते.मग त्यातूनच या कष्टकरी, खालच्या जमातीमधील स्त्रियांबरोबरच ती अन्यायग्रस्त अशा उच्चवर्णीय,सर्व स्तरातील स्त्री-पुरुषांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी सतत कार्यरत होते. रोजगार हमी योजना, शिधावाटप योजना, कल्याणकारी योजना यामध्ये चालणारे मोठे घोटाळे आपल्या "गुलाबी गँग" या गुलाबी साडी परिधान करणाऱ्या महिलांच्या संघटनेद्वारा ती उजेडात आणते.सर्वत्र अधिकारीवर्ग,पोलीस अधिकारी,मुख्यमंत्री आणि राजकीय पक्षांच्या नेत्यांमध्ये `संपत पाल` या नावाची चर्चा घडत राहणं, तिला विविध ठिकाणी सभा,मेळावे,आंदोलने यासाठी बोलावणं असा सारा जवळपास ४०-४५ वर्षे ती संघर्ष उभा करते. या तिच्या कार्याची माहिती घेण्यासाठी फ्रान्स,ब्रिटन,अमेरिका अशा विविध देशातून भारतात पत्रकार येतात,पण इथला मिडिया मात्र दखल घेत नाही.एका फ्रेंच पत्रकार स्त्रीने तिला हे पुस्तक लिहायला प्रवृत्त केले आहे.आपल्या शिक्षित लहान भावाला पत्रकारांनी आपल्याबद्दल विचारलं तेव्हा तो "संपतजीचे शिक्षण झालेले नाही,त्यामुळे अशा अडाणी,अस्पृश्य लोकांची ती भाषा समजून घेऊं शकते,त्यांची व्यथा समजून घेऊन ती लढा देते,कारण ती अशिक्षित आहे." असे सांगितले याबद्दल तिच्या मनात अंगार आहे.तोच उच्चशिक्षित भाऊ आई-वडिलांनी ठरवलेल्या अशिक्षित मुलीबरोबर लग्न झाल्यावर तिला घटस्फोट द्यायचा ठरवतो त्यालाही ती बुद्धीचातुर्य व आपल्या कर्तृत्व,करारीपणा नि बळ याच्या जोरावर निर्णय बदलायला भाग पाडते. भारतातल्या उत्तर प्रदेशसारख्या विशाल राज्यात चित्रकूटच्या पर्वतराजीतील धनगर समाजातील अशिक्षित मुलगी न्याय्य मागण्यांसाठी, अन्यायाविरुद्ध जनसामान्यांसाठी सतत लढा देते,संघर्ष करते नि सासरच्या मारहाणीला बळी पडणाऱ्या स्त्रिया, मालमत्ता लुटली जाणारे गरीब लोक,सवर्णांकडून वाईट वागणूक मिळणारे अस्पृश्य लोक,अन्याय झालेले प्रामाणिक उच्चवर्णीय लोक या साऱ्यांसाठी लढते आणि त्यांना न्याय मिळवून देते.....गरज पडली तर काठीच्या बळानेसुद्धा!हे सारं विलक्षण प्रेरणादायी आणि अचंबा वाटणारं असं कथन आहे. या पुस्तकात तिने महाभारत,रामायण याचबरोबर राणी लक्ष्मीबाई,कबीर, तुलसीदास,सूरदास यांचे सांगितलेले सिद्धांत थक्क करणारे आहेत.अर्तारा विद्यापीठात "बुंदेलखंड प्रदेशातील राजकीय प्रक्रियेची मानवी बाजू" या विषयावरच्या परिषदेत सहभागी होण्याचे तिला निमंत्रण मिळते तेव्हा तिथे घडलेला एक प्रसंग, सोनिया गांधी राहुल गांधी तिला काँग्रेस पक्षात बोलवण्यासाठी उत्तर प्रदेशाच्या अध्यक्षांना सांगतात तेव्हाचा प्रसंग हे सुशिक्षित आणि उच्चवर्गातील सार्‍यांना डोळ्यात अंजन घालणारे आहेत.तिची संपूर्ण जीवनकहाणी-तिच्या `गुलाबी गँग` या संघटनेचे अस्तित्व-हे एका अशिक्षित पण संयमी, बेडर,धैर्यवान अशा लढवय्या रणरागिणीचं आजच्या समाज जीवनासमोर आदर्श ठेवणारं असंच आहे!एक आणखी विशेष घटना म्हणजे,"द गार्डियन"ने जगातील शंभर स्फूर्तिदायक स्त्रियांमध्ये "संपत पाल" यांची निवड केली आहे.एक स्त्री अन्यायाविरुद्ध स्त्री संघटन कसे उभारते,कसा यशस्वी लढा देते नि विदेशातही नांव मिळवते याची ही समर्थ,सशक्त कहाणी भावी पिढीतील स्त्रीसाठी...किंबहुना सर्वांसाठीच आदर्शवत अशीच आहे! ...Read more

  • Rating Starअविनाश मणेरीकर,पुणे

    `संपत पाल` या उत्तर प्रदेशातील `गडरिया` या धनगर जातीतील एका स्त्रीची ही आत्मकथा आहे.दुर्बलांवर होणार्‍या अन्यायाविरुद्ध एकटीने आवाज उठवणारी ही रणरागिणी आहे.एक १२-१३ वर्षाची लहानशी मुलगी न्यायासाठी बंड करत `गुलाबी गँग` या गँगची लीडर कशी बनली याची ही हाणी तिच्याच शब्दांत आहे.विशेष म्हणजे एका फ्रेंच पत्रकार स्त्रीने या तिच्या कहाणीचे मूळ फ्रेंच शब्दांकन केले व त्यानंतर हे आत्मकथन "मेहता पब्लिशिंग हाऊस" कडून सुप्रिया वकील यांनी अनुवादित करुन प्रसिद्ध झाले आहे.खूप सुंदर शब्दांत,ओघवत्या शैलीत व वाचकाला अखेरपर्यंत खिळवून ठेवणारा असा हा अनुवाद प्रेरणादायी आहे. १९६० मध्ये उत्तर प्रदेशमधील एका दुर्गम खेड्यात रामसरेय नि गुडिया पाल यांच्या पोटी संपत पाल देवी हिचा जन्म झाला.पशुपालन, शेती आणि मातीत घाम गाळून मजुरी हाच या कुटुंबाचा पिढीजात दिनक्रम!त्यामुळे शेतात राबायचं नि घरात चुलीपुढं रांधायचं हा मुलींसाठीचा रिवाज आहे. त्यातूनच शेतात राखणीला जाताना शेतातल्या पायवाटेवरुन मुलांची रांग पाहून संपतलाही उत्सुकता वाटते.त्यामुळेच ती त्या मुलांमागून जाते नि शाळा म्हणजे काय हे लांबूनच पाहते.त्या सार्‍या दृश्याचा तिच्या मनांवर सकारात्मक परिणाम होऊन ती रोज सगळ्यांच्याच नकळत तिथं जाऊन,लांब आडोशाला बसून ते सारं घोकायला सुरुवात करते. मग कधीतरी आठवड्याने तिच्या काकाला हे समजल्यावर तो तिची शिकण्याची इच्छा पाहून तिचे शाळेत नांव घालतो. तिची शिक्षणातील गोडी,प्रगती पाहून गुरुजीही थक्क होतात. सर्व मुलांमध्ये वरच्या नंबरला ती पोहोचते. तिची ज्ञानतृषा शमतच नाही.एकदा परीक्षेच्यावेळी गुरुजी गृहपाठ देतात तेव्हा "तुमच्या वार्षिक परीक्षेच्या दिवशीच तुमच्या आईवर अंत्यसंस्कार करण्याची वेळ आली,तर तुम्ही काय कराल?" हा प्रश्न विचारतात.त्यावर तिचं उत्तर अशासारखं असतं की,"त्यामुळे मी परीक्षा चुकवणार नाही.माझ्या घरी राहण्याने तिचे प्राण पुन्हा परत येणार नाहीत. मी परीक्षेत नापास झाले तर माझं वर्ष वाया जाईल.आणि मी परीक्षा देऊन येईपर्यंत माझ्या घरचे थांबू शकतात.मी नंतर अंत्यसंस्कारांसाठी जाऊ शकेन!" संपत देवीचा हा लहान वयातील समंजसपणा, जिद्दी वृत्ती आणि सातत्याने नव्याचा ध्यास हाच संपूर्ण कथनात प्रेरित करणारा विचार आहे.तिचं शिक्षण जेमतेम दोन वर्षच होऊन मग आई-वडील चित्रकूटच्या पर्वतराजीतील हनुमानधरा या डोंगराळ खेड्यात गेल्यानंतर थांबतं.पण ती म्हणते तसं,"आमची परिस्थिती खडतर असली तरी माझं बालपण तुलनेत चिंतामुक्त होतं.माझ्यावर कुणाचं दडपण नव्हतं." तिच्या बेधडक वागण्याचं,बिनधास्तपणाचं,तसंच अन्यायाविरुद्ध लढण्याचं तिच्या काकांना,वडिलांना कौतुकच होतं.त्यामुळे ती वयाच्या ८-१०व्या वर्षापासूनच आपल्या न्याय्य हक्कांसाठी, मैत्रिणींसाठी शेजार्‍यांशी, जमीनदारांशी भांडत होती.अशावेळीही तिचे लाडके काका तिच्या पाठीशी असायचे.ती म्हणते,"त्यांचं माझ्या जीवनात खूप महत्त्वाचं स्थान होतं.ते नसते तर, माझी ज्ञानाची तृषा माझ्या वडिलांना कधीच समजली नसती.माझ्या लक्षात येत होतं की, काकांना मी इतरांच्या पुढे जायला हवी आहे.माझ्या संपूर्ण आयुष्यात ते माझ्या लेखी नैतिक आधार बनून राहिले आहेत.त्यांनी माझ्यात अत्यंत महत्त्वाची मूल्यं रुजवली,जी मी आजही मानते." "कधीही चोरी करुं नये,खोटं बोलूं नये,खोटेपणा सहन करुं नये",असं ते नेहमी सांगायचे.काळाच्या ओघात मी त्यांच्या नियमांची चौकट पूर्णपणे आत्मसात केली आहे. त्यांच्यावाचून अन्यायाविरुद्ध लढा देणारी एकेकाळची ही छोटी मुलगी आज जी न्यायदात्री बनली आहे,तशी कधीच बनूं शकली नसती. या पुस्तकात तिने वयाच्या बाराव्या वर्षी विवाह झाला,त्यानंतरचे सासरला गेल्यानंतरचे प्रसंग,तिथल्या ब्राह्मण जमीनदाराबरोबर झालेला संघर्ष,नवऱ्याचा गुरु म्हणून घरी येणाऱ्या साधूने लगट करण्याचा प्रयत्न केल्यावर केलेला विरोध,नवऱ्याबरोबरचे कळत नसलेल्या वयांत भोगावे लागलेले प्रसंग याबाबतही मोकळेपणाने मांडले आहे.त्यानंतर आजूबाजूच्या खालच्या जातीतील स्त्री-पुरुषांना जमीनदार,उच्चवर्णीय यांच्यापासून होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध ती प्रथम एकटीने व त्यानंतर या सर्व स्त्रियांना संघटित करुन कसा लढा देत आली,त्याचेही वर्णन प्रेरित करणारे आहे. संपत पालची ही कहाणी तिच्या अन्यायाविरुद्ध एकेका व्यक्तीशी,यंत्रणेशी,घटकांशी लढण्याच्या,शांततेच्या-समजुतीच्या मार्गाने प्रश्न सोडवण्याच्या प्रयत्नांची आहे.पण त्याच बरोबरीने या सार्‍या प्रवासात सासरची माणसं,जातीतील समाज, गावातील बलाढ्य शक्ती व प्रसंगी नवऱ्याबरोबरही संघर्ष कसा करावा लागला याचे प्रांजल कथन करणारी आहे.ती घरातून बाहेर काढल्यावर शिवणकाम शिकून कपडे शिवून विकणं,भाजीपाला,पान-सुपारी विकणं,शेती करुन धान्य विकणं असे चरितार्थासाठी व्यवसाय करते.या सार्‍या बरोबरच गावातील स्त्रियांना, अन्यायग्रस्तांना न्याय मिळवून देण्यासाठी प्रधान,पोलीस,सब मॅजिस्ट्रेट या नि अशाच अन्य सरकारी यंत्रणांकडे मोर्चा नेऊन,ठिय्या देऊन, लढा देऊन प्रश्‍न सोडवण्यासाठी सतत संघर्ष करत राहते. या तिच्या रोजच्या दैनंदिनीत हळूहळू नवरा, मुले यांचा चरितार्थ चालवणे,मुलांना शिकवण्यासाठी धडपडणे हेही तितक्याच निष्ठेने ती करत राहते.हळूहळू उत्तर प्रदेशातील बुंदेलखंडच्या अनेक खेड्यात `संपत पाल आपल्याला मदत करुं शकते` हा दृढ विश्वास ती गडरिया,चमार,कोल, कहार अशा अस्पृश्य समाजातील सर्वांमध्ये निर्माण करते.या संघर्षात तिची सुपारी देऊन हत्या करण्यासाठी दादा लोक पाठवले जातात,तो प्रसंगही तिच्या धैर्याची परिसीमा दर्शविणारा आहे. त्यानंतर गावां-गावांतून शिवणक्लास घेऊन,त्या स्त्रियांना संघटित करुन ती स्वतःच्या पायावर उभं करण्यासाठी झटते.बचतगट स्थापून, त्यांच्या हक्कांसाठी लढते.त्यातच जयप्रकाश म्हणून,अशा स्वयंसेवी संघटनांसाठी काम करणाऱ्या व्यक्तीसह ती पुढील काळात भागीदार म्हणून काम करुं लागते. अशावेळी एका प्रसंगानंतर शहरात तुटपुंज्या मिळकतीवर संघटनेचे कार्य आणि आपला निवास याची व्यवस्था करताना ती या जयप्रकाशच्या म्हणजेच बाबूजींसह एकाच खोलीत राहण्याचा क्रांतिकारी निर्णय घेते. लोकापवाद,अफवा यापलिकडे जाऊन निर्मळ,शुद्ध व्यवहारी व मैत्रीच्या नात्यातून ती नवरा-मुले यांच्यापुढे हे आदर्श नातंही दीर्घकाळ टिकवते. त्यानंतर पोलीस,बीडिओ,वितरण अधिकारी,सब मॅजिस्ट्रेट यांच्या सार्‍या भ्रष्टाचारी यंत्रणेविरुद्ध वेळोवेळी आपल्या सहकारी महिलांना घेऊन ती उत्तर प्रदेशच्या अनेक प्रांतात न्याय्य मार्गाने समस्या सोडवणारी रणरागिणी असे नांव मिळवते.मग त्यातूनच या कष्टकरी, खालच्या जमातीमधील स्त्रियांबरोबरच ती अन्यायग्रस्त अशा उच्चवर्णीय,सर्व स्तरातील स्त्री-पुरुषांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी सतत कार्यरत होते. रोजगार हमी योजना, शिधावाटप योजना, कल्याणकारी योजना यामध्ये चालणारे मोठे घोटाळे आपल्या "गुलाबी गँग" या गुलाबी साडी परिधान करणाऱ्या महिलांच्या संघटनेद्वारा ती उजेडात आणते.सर्वत्र अधिकारीवर्ग,पोलीस अधिकारी,मुख्यमंत्री आणि राजकीय पक्षांच्या नेत्यांमध्ये `संपत पाल` या नावाची चर्चा घडत राहणं, तिला विविध ठिकाणी सभा,मेळावे,आंदोलने यासाठी बोलावणं असा सारा जवळपास ४०-४५ वर्षे ती संघर्ष उभा करते. या तिच्या कार्याची माहिती घेण्यासाठी फ्रान्स,ब्रिटन,अमेरिका अशा विविध देशातून भारतात पत्रकार येतात,पण इथला मिडिया मात्र दखल घेत नाही.एका फ्रेंच पत्रकार स्त्रीने तिला हे पुस्तक लिहायला प्रवृत्त केले आहे.आपल्या शिक्षित लहान भावाला पत्रकारांनी आपल्याबद्दल विचारलं तेव्हा तो "संपतजीचे शिक्षण झालेले नाही,त्यामुळे अशा अडाणी,अस्पृश्य लोकांची ती भाषा समजून घेऊं शकते,त्यांची व्यथा समजून घेऊन ती लढा देते,कारण ती अशिक्षित आहे." असे सांगितले याबद्दल तिच्या मनात अंगार आहे.तोच उच्चशिक्षित भाऊ आई-वडिलांनी ठरवलेल्या अशिक्षित मुलीबरोबर लग्न झाल्यावर तिला घटस्फोट द्यायचा ठरवतो त्यालाही ती बुद्धीचातुर्य व आपल्या कर्तृत्व,करारीपणा नि बळ याच्या जोरावर निर्णय बदलायला भाग पाडते. भारतातल्या उत्तर प्रदेशसारख्या विशाल राज्यात चित्रकूटच्या पर्वतराजीतील धनगर समाजातील अशिक्षित मुलगी न्याय्य मागण्यांसाठी, अन्यायाविरुद्ध जनसामान्यांसाठी सतत लढा देते,संघर्ष करते नि सासरच्या मारहाणीला बळी पडणाऱ्या स्त्रिया, मालमत्ता लुटली जाणारे गरीब लोक,सवर्णांकडून वाईट वागणूक मिळणारे अस्पृश्य लोक,अन्याय झालेले प्रामाणिक उच्चवर्णीय लोक या साऱ्यांसाठी लढते आणि त्यांना न्याय मिळवून देते.....गरज पडली तर काठीच्या बळानेसुद्धा!हे सारं विलक्षण प्रेरणादायी आणि अचंबा वाटणारं असं कथन आहे. या पुस्तकात तिने महाभारत,रामायण याचबरोबर राणी लक्ष्मीबाई,कबीर, तुलसीदास,सूरदास यांचे सांगितलेले सिद्धांत थक्क करणारे आहेत.अर्तारा विद्यापीठात "बुंदेलखंड प्रदेशातील राजकीय प्रक्रियेची मानवी बाजू" या विषयावरच्या परिषदेत सहभागी होण्याचे तिला निमंत्रण मिळते तेव्हा तिथे घडलेला एक प्रसंग, सोनिया गांधी राहुल गांधी तिला काँग्रेस पक्षात बोलवण्यासाठी उत्तर प्रदेशाच्या अध्यक्षांना सांगतात तेव्हाचा प्रसंग हे सुशिक्षित आणि उच्चवर्गातील सार्‍यांना डोळ्यात अंजन घालणारे आहेत.तिची संपूर्ण जीवनकहाणी-तिच्या `गुलाबी गँग` या संघटनेचे अस्तित्व-हे एका अशिक्षित पण संयमी, बेडर,धैर्यवान अशा लढवय्या रणरागिणीचं आजच्या समाज जीवनासमोर आदर्श ठेवणारं असंच आहे!एक आणखी विशेष घटना म्हणजे,"द गार्डियन"ने जगातील शंभर स्फूर्तिदायक स्त्रियांमध्ये "संपत पाल" यांची निवड केली आहे.एक स्त्री अन्यायाविरुद्ध स्त्री संघटन कसे उभारते,कसा यशस्वी लढा देते नि विदेशातही नांव मिळवते याची ही समर्थ,सशक्त कहाणी भावी पिढीतील स्त्रीसाठी...किंबहुना सर्वांसाठीच आदर्शवत अशीच आहे! ...Read more

  • Rating StarMILUN SARYAJANI, 2014

    राजकारणाची समज, प्रशासनाच्या अधिकारांची आणि जनतेच्या हक्कांची जाण, धाडसी स्वभाव, भीती माहीत नाही, स्त्रियांचं-दलित गरिबांचं भलं व्हावं, त्यांच्यावरचा अन्याय दूर होऊन त्यांना त्यांचे हक्क मिळावेत ही मनापासूनची प्रामाणिक तळमळ, अन्यायाची चीड, कुणी एक लगवली तर त्याला दोन लगावायची तयारी असली तरी हिंसाचारावर विश्वासच नाही - या सगळ्याचं मिळून जे व्यक्तिमत्त्व तयार होतं ते म्हणजे सपंत पाल! स्त्रीवादी विचार कृतीत उतरवण्याचं मूर्तिमंत उदाहरण! समाजातल्या सगळ्यात तिरस्कृत समजल्या जाणाऱ्या जातीत जन्मलेली - शिक्षणाची प्रचंड ओढ असलेली पण ते घेऊ न शकलेली एक हुशार मुलगी. परिस्थितीपुढे तिने हार मानली नाही. कुरकुरत बसली नाही. रडलीभेकली नाही. बाबा-बुवाच्या नादी लागली नाही. स्वत:च्या मनाचा कौल महत्त्वाचा मानला. आणि झुंजार लढवय्यी स्त्री बनली त्याची ही कहाणी. उपजतच तिचे विचार स्त्रीवादी होते. काही स्वयंसेवी संस्थांच्या शिबिरांमुळे आपण योग्य पद्धतीनेच विचार करतो आहोत याची खात्री पटली आणि मग जसजशी समज वाढत गेली तिने आपले विचार कृतीत उतरवायला सुरुवात केली. हे काम सोपं अजिबात नव्हतं. उत्तरे प्रदेशातली ती खेडेगावं - जातीची उतरंड - अस्पृश्यता पाळणारा समाज - त्याचा फायदा घेणारे सवर्ण आणि या सामाजिक परिस्थितीत अन्यायाला बळी पडणारा दलित वर्ग. स्त्रिया या सर्वांच्या बळी होत्याच याशिवाय कुटुंबातही त्यांच्यावर अन्याय होत होता. गडरिया (धनगर) जातीत जन्म झालेल्या संपतजींनासुद्धा हे सगळं चुकलं नव्हतं. चालीरितीप्रमाणे संपतचं लवकर लग्न झालं. लग्नासंबंधी काहीही माहिती नसताना नवऱ्याबरोबरच्या पहिल्याच संबंधात भीतिदायक अनुभवाला सामोरं जावं लागलं. सासूने छळलं. हा अन्याय सहन न होऊन संपत त्या विरोधात उभी ठाकली. घर आणि नंतर गावही सोडावं लागलं. तरी माघार न घेता शेती केली, शिवणकाम शिकली, कष्टाला मागेपुढे पाहिलं नाही. पुन्हा घर उभं केलं. आणि असाच अन्याय सहन करणाऱ्या स्त्रियांना मदत करता करता त्यांच्यासह स्वत:ची एक गँग तयार केली. गुलाबी गँग! कुठल्याही कामगिरीवर निघताना ही गँग गुलाबी साडी नेसून, हातात दंडुका घेऊन तय्यार असते. गुलाबी साडी ही त्यांची निशाणीच झाली आहे. अन्यायग्रस्तांना या गँगचा आधार वाटतो तर अन्याय करणारे जरा दबकूनच असतात. स्वत:ही अन्याय सहन करायचा नाही आणि दुसऱ्यावरही तो होऊ द्यायचा नाही. झाला तर तो दूर करण्यासाठी झुंज द्यायची. कुटुंबीयांशी त्यांनी नाही ऐकलं तर सरपंच, पोलीस यांची मदत घ्यायची, त्यांनी नाही जुमानलं तर वरचे अधिकारी, प्रशासकीय आधिकारी, जिल्हाधिकारी, मॅजिस्ट्रेट आणि वेळ आली तर थेट मुख्यमंत्र्यांपर्यंत जायचं पण प्रश्न सोडवल्याशिवाय थांबायचं नाही. हीच त्यांच्या कामाची पद्धत. प्रत्येक गोष्ट विचारपूर्वक नियोजन करून करायची हेच संपतजींचं वैशिष्ट्य! स्वत:चे सामर्थ्य आणि मर्यादा याची स्पष्ट जाणीव त्यांना आहेच पण विरुद्ध पार्टीला जोखण्याची त्यांची ताकद विलक्षण आहे. ‘मी संपत पाल’ हे या लढवय्या स्त्रीचं आत्मकथन आहे. त्याचं मूळ फ्रेंच शब्दांकन अ‍ॅनी बरथॉड यांचं आहे. त्याचा सुंदर मराठी अनुवाद सुप्रिया वकील यांनी केला आहे. मूळचं पुस्तक मराठीच असावं इतका तो सहज आहे. हे पुस्तक वाचणं म्हणजे स्वत:लाच समर्थ बनवणं आहे. ते वाचताना आपण आश्चर्यचकित होतो, थक्क होतो. मनापासून संपतजींच्या कामाला दाद देतो आणि शेवटी एक कडक सलाम ठोकतो. विलक्षण आहे त्यांचं सगळं काम! ‘द गार्डियन’ या जगप्रसिद्ध वृत्तपत्राने जगातील शंभर स्फूर्तिदायक स्त्रियांमध्ये संपत पाल यांची निवड केली आहे. संपत पाल यांची मुलाखत घेण्यासाठी, त्यांना भेटण्यासाठी अमेरिका, फ्रान्स, इंग्लंड, कोरिया असे देशोदेशीचे पत्रकार येतात. बीबीसीने त्यांच्यावर डॉक्यूमेंटरीही केली आहे. भारतातल्या माध्यमांनी मात्र त्यांची पाहिजे तेवढी दखल घेतली नाहीये याची खंत त्यांच्या मनात आहे. अलीकडे स्त्रियांवर, दलितांवर होणाऱ्या अत्याचाराचं प्रमाण सतत वाढतंच आहे. कारण काहीही असोत परिणाम - स्त्रियांवर आणि दलितांवर होणारा हिंसाचार. अशा वेळी वाटतं की गावोगावी संपत पाल निर्माण झाल्या तर! - अंजली मुळे ...Read more

Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review
PLEASE SEND YOUR AUDIO REVIEW ON editorial@mehtapublishinghouse.com

Related Books

People Who Bought This Item Also Bought

Latest Reviews

GABHULALELYA CHANDRABANAT
GABHULALELYA CHANDRABANAT by VISHWAS PATIL Rating Star
मृगा वर्तक

ते एका पानावर म्हणतात, `डाग लागलेली बाय म्हणजे बिना गोठ्याची गाय` आणि मला आठवत गेलं सगळं. लहानपणीपासूनच हसत मस्करीत झालेलं सगळं. भावनांचे शब्द अर्थ लक्षात येण्यापूर्वीच आपण किती काय काय अनुभवलेलं असतं. त्या भावना आपल्याला असणं चूक बरोबर प्रमाणित की नही हे ठरवण्याईतका विवेक मात्र विकसित झालेला नसतो. आई कित्येकदा हसत म्हणालीय, तुला हवे ते नखरे तू तुझ्या घरी गेल्यावर कर.. आणि मग मला भीती वाटायची, मला घर मिळालंच नाही तर? मग स्त्रीला घर नसतं का? ती कोणच्याही घरात उपरीच असते का? मोडून का काढत नाहीत या बायका ही जहरी विवाहसंस्था? आज तर ती आर्थिक दृष्ट्या सबल आहे, बऱ्याच घरात नवरा कमावता असूनही सगळं घर स्त्रियाच चालवतात, मग स्वतःच असं एक घर असण्यासाठी तिला पुरुष व्हावं लागेल का? त्यासाठी तिला डाग असण्याचीही आवश्यकता नाही. असो. मुद्दा तो नाही. तर हे पुस्तक. विश्वास पाटील म्हणजे एक उत्कृष्ट चित्रकार आहेत. माणसांचे स्वभावविशेष ते असे रंगवतात की त्यांची सगळी पात्र एकाच संवादात आणली तरी एकमेकांत ती अगदी बेमालूम मिसळून जातील. त्यांच्या लेखणीचा प्रवाह पकड घेणारा असल्याने सहज जाणवत नाही, पण एक सोशो-पॉलिटिकल रेषा संपूर्ण कथानक जोडून असते. व्यासपीठावरची त्यांची भूमिका मला काहीशी खटकट असली तरी लिहिताना मात्र ते रमतात, सगळी आवरणं बाजूला सारून स्वतःच्याच भूमिकेशी विद्रोह करत व्यक्त होत असतात. कादंबरीकार म्हणून खांडेकरांच्याही आधी मी त्यांचं नाव घेईन. तमाशा फड, वगनाट्य, लोककला असा विषय असला तरीही स्त्रिपुरुष संबंधातलं अर्थकारण आणि त्यामागचं राजकारण हे तिचं मर्म आहे. स्त्री सत्तेची लालची असते आणि तिला सत्ता पुरुषांवरच हवी असते. तिचा संघर्ष केवळ स्त्रीशी असतो. असे मला वाटते. तिला तिचं अवकाश शोधायला आवडतं. आणि हो, ती तिच्या सुखांचा आदर करते. स्त्रिपुरुषांनी घरात त्यांच्या आर्थिक भावनिक आणि इतरही गरजा आणि इच्छा सर्वप्रथम स्वीकारल्या आणि त्यानंतर जाहीर व्यक्त केल्या तर त्यांच्यात केव्हाच वाद होणार नाहीत. होतील का? झालेच तर कशावरून होतील? पूर्वी माझं असं व्हायचं, का हवा असतो पुरुष स्वयंसिद्ध स्त्रीला? पण नाही, हवा असतो. तेच विवाहसंस्थेचंही. ही भल्या भल्यांना आदर्श वाटणारी विवाहसंथा आत्मभान जागृत झालेल्या तेवढ्या स्त्रियांनाच का झोंबते? पण तरीही, ही व्यवस्थाही तिला हवी असते. आपली आयुष्य दसऱ्यासारखी असतात. एकमेकांचं सोनं रूपं लुटायचं असतं. एकमेकांना पार लुबाडायचं असतं. दोघेही समेवर येईपर्यंत. आणि पुढेही.. टीप. या कादंबरीत असे असंख्य विषय लपलेले आहेत, समलैंगिक संबंधापासून कलाकाराच्या आपल्या कलेकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाबद्दल अनेक. मी केवळ एकच मांडला आहे. ...Read more

ASHI MANASA : ASHI SAHASA
ASHI MANASA : ASHI SAHASA by VYANKATESH MADGULKAR Rating Star
Krishna Diwate

सुलभा प्रभुणे कोवळे दिवस, सत्तांतर, करूणाष्टके अशी अनेक पुस्तके लिहिणारे, जंगल वाटांबद्दल अतिशय आत्मीयतेने लिहिणारे व्यंकटेश माडगूळकर यांची वेगळी ओळख करुन द्यायला पाहिजे असे अजिबात नाही. कॉलजच्या त्या अधाशासारख्या वाचण्याच्या वयात माडगूळकर एकदा हातातपडल्यावर आपण त्यांच्या लेखनाच्या प्रेमात कधी पडलो हे समजतच नाही. अतिशय बारकाईने केलेले निरिक्षण, प्रत्येक अनुभव अतिशय मनापासून घेतलेला, अतिशय साधी सरळ पण थेट हृदयाला हात घालणारी त्यांची भाषा, ह्या त्यांच्या सगळ्याच गोष्टी अतिशय सुरेख आहेत. त्यांनीच लिहिलेले हे आणखी एक पुस्तक म्हणजे अशी माणसे : अशी साहसं. माडगूळकर स्वतः कायमच वेगळ्या वाटांनी चालत राहिले. त्यामुळे स्वतःच्या पावलांनी नव्या वाटा पाडणारे, कितीही कष्टदायक प्रवास असला तरी आपल्याला हवे ते मिळविण्याचा ध्यास घेतलेली माणसे हा त्यांच्या आवडीचा भाग. अशा अनेक लोकांची पुस्तके त्यांच्या संग्रहात असल्याने त्यांच्या वर वेळोवेळी लेख लिहिले. ते वाचकांना अतिशय भावले. त्यामुळे ही पुस्तके कुठे मिळतील? लेखकांबद्दल अधिक माहिती विचारणारे प्रश्न वाचक करत असत. तेव्हा श्री. ह.मो. मराठे हे किर्लोस्कर मासिकाचे संपादन करत होते. त्यांनी माडगूळकरांना अशा साहसी संशोधकांवर लेख लिहिण्याची विनंती केली. त्यानुसार सामान्य वाचक, वन्य प्राण्यांवर प्रेम करणार्‍या, वेगळेच साहस करण्याची आवड असणार्‍यांना ओळख व्हावी म्हणून हे लेख लिहिले आहेत. ह्या पुस्तकात एकूण 8 लेख आहेत. जिम कॉर्बेट, सलीम अली, जेन गुडाल, फर्ले मोवॅट, मारूती चितमपल्ली वगैरे नावे आपल्या सर्वांच्याच परिचयाची आहेत. पण तरीही सगळेच फक्त जंगलात हिंडणारे नाहीत. तर नाईल नदी एकट्यानेच पार करणारा कूनो स्टुबेन आहे, सिंदबादसारखा सात सफरी करणारा टिम सेव्हरिन आहे. प्रत्येकाची गोष्ट वेगळी, प्रत्येकाचे त्यामागची कारणे वेगळी पण झपाटलेपण हे सगळ्यांमध्ये सारखॆच आहे. आपण एखादी अत्यंत अवघड गोष्ट ठरविणे आणि मग त्याचा न कंटाळा करता पाठपुरावा करणे हे सोपे नाही. ते ‘येरा गबाळ्याचे काम’ नाही. पहिला लेख टिम सेव्हरिनवरचा आहे. स्वतः आयरिश. भूगोल विषयाचा अभ्यासक, त्याने सिंदबादच्या सात सफरी वाचल्यावर ह्या गोष्टी खर्‍या आहेत का हे शोधण्यासाठी वयाच्या बेचाळीसव्या वर्षी आपणही असा प्रवास करू या हे ठरविले. त्याप्रमाणे तयारीला लागला. त्यासाठी त्याने नवव्या शतकातील जहाजे कशी असत, अरबी व्यापाराचे स्वरुप काय होते हे सर्व अभ्यासायला सुरुवात केली.बरीच शोधाशोध केल्यावर त्याला सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीचा नकाश मिळाला. एकही खिळा ना वपरता अरबी जहाजे तयार होत असत ही माहीती मिळल्यावर तो त्याच्या शॊधासाठी ओमानला गेला. बरेच निरिक्षण केले. या मध्ये बहुधा त्याची इच्छाशक्ती फार जबर असणार त्यामुळे ओमानच्या सुलतानाने ह्या त्याच्या संपूर्ण सफरीचा खर्च करण्याची तयारी दाखवली. मग तिथंपासून ते जुन्या पध्दतीने जहाज बांधणे व ते प्रत्यक्ष पाण्यात उतरवणे हा अतिशय रोमहर्षक प्रवास पुस्तकातूनच वाचायला हवा. नंतर त्या सोहर जहाजातून पुढचा केलेला प्रवास हा खरोखरच सिंदबादच्या सफरीइतकाच विलक्षण आहे. 3 नोव्हेंबर 1980 ला निघालेले जहाज 1 जुलैला 1981 ला चीनला पोहचले. ‘द सिंदबाद व्हॉयेज’ हे प्रवासवृत्तावर लिहिलेले टिम सेव्हरिनचे पुस्तक 1982 मध्ये प्रसिध्द झाले. ते मोठ्या आकाराचे व 20 पानांचे आहे. त्याचा संक्षिप्त अनुवाद म्हणजे हा पहिला लेख आहे. त्यानंतरचा लेख चिंपाझींचा अभ्यास करून पीएच.डी मिळवलेल्या जेन गुडाल बद्दल आहे. पण तिने पुढे ह्युगो ह्या छायाचित्रकाराशी लग्न केल्यावर दोघांनी मिळून टांझानियातील गोरोंगारो इथे राहून रानकुत्री, तरस, कोल्ही यांचा अभ्यास केला. त्यावर ‘इनोसंट किलर्स’ हे पुस्तक लिहिले त्याची ओळख ह्या लेखातून करून दिली आहे. त्यांनी बरोबर आपला नऊ महिन्यांचा मुलगा नेला होता. हे वाचताना आपल्याच छातीत धडधडायला लागते. दोघांनी केलेले निरिक्षण, न कंटाळता तासनतास बारकाईने पहाण्यात घालवलेले दिवस हे वाचताना तर थक्कच व्हायला होते. इतक्या लहान मुलाला सोबत घॆऊन जंगलात राह्यचे हे सुध्दा आपल्या सारख्यांना किती कठीण वाटते मग अशा कोणत्या प्रेरणांमुळे असे साहस करावेसे वाटते हे कळत नाही. पुढचा लेख ‘हरिण पारधी’ नावाचा असून तो फर्ले मोवॅट बद्दल आहे. त्याने उत्तरध्रुवाकडील ओसाड प्रदेशात केलेला प्रवास ही एक अदभूत वाटावी अशी कथा आहे. मूळ पुस्तक 1952 मधले आहे. 1935 मध्ये फर्ले जेव्हा पंधरा वर्षांचा होता तेव्हा आपल्या काका बरोबर त्याने आर्क्टिकचा पहिला प्रवास केला होता. तेव्हा त्याने रेल्वेने जाताना अर्धामैल रुंदी असलेला आणि सुमारे तासभर संथ गतीने रेल्वे रूळ ओलांडून पलिकडे जाणारा कॅरिबू हरिणांचा कळप पाहिला. त्याची आठवण त्याच्या मनातून कधीच पुसली गेली नाही. पण त्यानंतर 1946 मध्ये सक्तीने सैनिक म्हणून महायुध्दात सामिल व्हावे लागले, त्यामध्ये भयंकर संहार पाहिल्यावर युध्द संपल्यावर आता कुठेतरी शांत ठिकाणी जावे म्हणून तो परत 1947 मध्ये अगदी जुजबी तयारी करून हडसन बे च्या किनार्‍यावरच्या चर्चील बंदरावर रेल्वेने गेला. नंतर तिथून तो बॅरन्स येथे संशोधनासाठी गेला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थित तो तिथे काही काळ राहून एस्किमो लोकांचा इतिहास शिकला,त्यांची भाषा शिकला, त्यांच्या देवदेवता त्यांच्या ष्रध्दा , सुख-दुःख, त्यांच्या समस्या याबद्दल त्याने आपल्या पुस्तकात अतिशय प्रभावी वर्णन केले आहे. ते पुस्तक म्हणजे The country of the people of the deer. पुस्तकाविषयी माडगूळकरांनी अतिशय रसाळ भाषेत, प्रेमाने लिहिले आहे. खरंतर यावर आपण ही ते मूळ पुस्तकच वाचलं पाहिजे अगदीच शक्य नसेल तर निदान व्यंकटेश माडगूळकारांनी सविस्तरपणे करून दिलेला हा परिचय तरी वाचलाच पाहिजे. ह्याच फर्ले मोवॅट बद्दल अजून दोन दिवसांनी आपण परत वाचणार आहोत. ‘हत्तींच्या कळपात’ ह्या लेखात ओरिया या विलक्षण तरूणीची कहाणी आहे. ती आफ्रिकेतील जंगली हत्तींच्या कळपात चार-पाच वर्षे राहिली. टांझानियातील मन्यारा नॅशनल पार्कमध्ये जिथे 450 हत्ती, सिंह, मस्तवाल रानरेडे, म्हशी होत्या विषारी सर्प होते अशा ठिकाणी राहिली तिथेच जोडीदार मिळाला, ती आईही झाली. ह्या सगळ्या जगावेगळ्या अनुभवांचे चित्रण तिने आपल्या वाचकांसाठी केले आहे. तिचे अनुभव वाचता वाचताना आपल्या तोंडाचा विस्फारलेला ‘आ’ खरोखरच मिटत नाही. कशी ही जगावेगळी माणसे असतील!! दोन तीन महिन्याच्या लहान बाळाला पाठीला बांधून हिंडणारी, अनेक प्राणी सहजपणे पाळणारी, हत्तींबद्दल अतिशय प्रेम असणारी, त्यांच्यांशी मैत्री करणारी अशी तिची विलक्षण रुपे म्हणजे थक्क करणारी आहेत. हे जोडपे तिथे पाच वर्षे हत्ती सोबत राहिले. हत्तींचा सखॊल अभ्यास केला, शंभरहून अधिक हत्तींशी मैत्री केली. अनेक चित्तथरारक अनुभवांना सामोरे गेले. वाचताना तो थरार आपल्याला केवळ शब्दांतून ही जाणवतो. जिम कॉर्बेट् या धाडशी शिकार्‍यावर माडगूळकरांनी लिहिलेला लेख तर अप्रतिम आहे. जिम कॉर्बेट् च्या पुस्तकातून म्हणजे मॅन इटर्स ऑफ कुमाऊं, मॅन इटींग लेपर्ड ऑफ रुद्रप्रयाग, माय इंडीया अशा अनेक पुस्तकातून आपल्याला त्याचा परिचय तर झालेला आहेच. जिम कॉर्बेट् हा निष्णात शिकारी असूनही सहृदय होता. शेवटपर्यंत तो एकटाच राहिला, तो कधीच पोशाखी बनला नाही, तो अक्षरशः आदिवासींसारखेच आयुष्य जगला. अतिशय काटक असलेला जिम निरिक्षण करण्यात निष्णात होता, तो जंगलात असताना कोणत्याही डबक्यातील पाणी न शंका बाळगता पीत असे. लेखक म्हणून जागतिक कीर्ती मिळवून दिलेली त्याची पुस्तके त्याने केवळ स्मरणावर लिहिली आहेत. त्याने कधीच त्याच्यासाठी डायरी ठेवून त्याच्या नोंदी केल्या नाहीत. आपल्या हयातीत त्याने एकूण पंचेचाळीस नरभक्षक वाघ मारल्याची नोंद आहे. कुमाऊ आणि गढवाल इथल्य़ा लाखो लोकांची त्याने मरणाच्या भयानक भीतीपासून सुटका केली. पण असे असले तरी जंगलाला आग लावणे, पाण्यावर बसून शिकार करणे, कारण नसताना जनावर मारणे या गोष्टीचा त्याला अतिशय राग होता. तो शिकारी असला तरीही निसर्गाचा समतोल बिघडणार नाही इतकीच शिकार करणारा, नियम पाळणारा शिकारी होता. शाळा, कॉलेज, हॉस्पिटल अशा ठिकाणी तो जंगलावर व्याख्याने देत असे. त्यामध्ये तो जंगलातील जनावरे कोणता आवाज काढून एकमेकांशी बोलतात, वाघ उठला की पाखरं कसे इशारे देतात ह्याचे प्रात्यक्षिक तो दाखवे. वाघ झाडाझुडूपात दिसेनासा होताना त्याचे आवाज कसे बदलत जातात हे तो दाखवत असे. पण व्याख्यानाच्या शॆवटी वने, आणि त्यातील जीव यांचा संभाळ करणे आपल्या सगळ्याच्या हिताचे आहे हे तो आवर्जून सांगत असे. तराईतील प्राण्यांची, पक्ष्यांची छायाचित्रे त्याने काढली आहेत. तोंडाने आवाज काढून वाघाला जवळ बोलावायचे विलक्षण कसब त्याच्याकडॆ होते. 1955 मध्ये प्रसिध्द झालेले ‘ट्री टॉप्स’ हे त्याचे शेवटचे पुस्तक. पुस्तकाच्या शेवटी पक्षीतज्ञ डॉ. सलीम अली आणि मारूती चितमपल्ली यांच्या वरचे दोन छोटे लेख आहेत. सगळेच लेख आपल्याला भारावून टाकणारे. कोणत्या मूशीतून अशी माणसे जन्माला येत असतील. अशी कोणती प्रेरणा असेल की ज्यामुळे ती असे आपल्या दृष्टीने वेडे साहस करायला धजत असतात, आपल्या सारख्यांना हे कळणं ही कठीण आहे आणि जरी कळले तरी आपली रोजची रुळलेली वाट सोडून आपण अशा अनवट वाटांवर जायला तयार तरी होऊ का? असे अनेक प्रश्न आपल्या मनात नक्कीच तयार होतात हीच त्या पुस्तकाची ताकद आहे असे मला वाटते. ...Read more