* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
Quantity
Buying Options:
  • Ebooks:
  • Print Books:
N/A
असे काही.... लहानपणापासून पुस्तकांत कुठे काही लक्षणीय, चित्तवेधक, सुंदर आढळले, तर ते मी जवळ लिहून ठेवत असे. बालवय गेले, पण तो छंद सुटला नाही. उलट मोठेपणी मराठीच्या जोडीने इंग्रजी, संस्कृत या भाषांशीही निकट परिचय झाला, तेव्हा तर अशा उक्तींचे समृद्ध भांडारच हाती गवसल्यासारखे वाटले. इंग्रजी, संस्कृत कवितांचे अनुवाद करून त्यांचाही मी माझ्या संग्रहात समावेश केला — उदाहरणार्थ : राष्ट्राची श्रेष्ठता तुमच्या राष्ट्रात किती मोटारी आहेत, किती टोलेजंग इमारती आहेत, यावर तुमचे राष्ट्र मोठे ठरत नाही. तुमच्या राष्ट्रात चारित्र्यसंपन्न, प्रामाणिक आणि कर्तव्यनिष्ठ अशा नागरिकांची संख्या किती आहे ते मला सांगा, म्हणजे मी तुमचे राष्ट्र किती श्रेष्ठ आहे ते सांगू शकेन! — मार्टिन ल्यूथर किंग निवडक उतारे, वचने, सुभाषिते, कवितापंक्ती, मार्मिक विनोद–जे जे जसे मला आवडत गेले, ते मी या संकलनात घेत राहिले. माझ्या दृष्टीने हे मुद्रित शब्दधन म्हणजे सुवर्णमुद्राच आहेत. ते समृद्ध भांडार माझ्याप्रमाणे वाचकांनाही रंजक, कुतूहलजनक, उद्बोधक वाटेल, अशी मी आशा करते...
Video not available
No Records Found
No Records Found
Keywords
#सुवर्णमुद्रा #शान्ता ज. शेळके #ललितगद्य #SUVARNAMUDRA #SHANTA J. SHELAKE #LALITGADYA
Customer Reviews
  • Rating StarVijay Bhadane

    ठसठशीत सुवर्णमुद्रा !!! शब्दव्रती शांताबाई शेळके या महान साहित्यिका होत्या . कथा,कविता गाणी , ललित लेख अनुवाद,निबंध,अशा कसदार साहित्य निर्मितीने मराठी भाषेला त्यांनी वैभवशाली केले मराठी साहित्य प्रांत समृद्ध केला त्यांच्या सहजसुंदर,प्रासादिक व ओघवत्या भाषाशैलीतील "सुवर्णमुद्रा " हे अद्वितीय पुस्तक माझ्या वाचनात आले व त्याने मी अक्षरशा भारावून गेलो त्याचा थोडा परीचय . लेखिकेने जेवढे लिहिले तेवढेच किंबहुना अधिक ब हुवीध दर्जेदार असे वाचन केले होते .संस्कृत,इंग्रजी भाषेतील अभिजात साहि त्य या विदुषीने वाचले हो ते. वाचन करताना त्याती ल निवडक उतारे,लक्षवेध क वचने,सुभाषित,काव्य पंक्ती,मार्मिक विनोद यांची टिपण नोंदवहीत करण्या ची त्यांना सवय होती पुढे या आगळ्या छंदाची व्याप्ती वाढली,कक्षा रुंदा वली त्यातुनच लेखिकेचे मधुसंचय व सुवर्णमुद्रा ही आगळीवेगळी पुस्तके निर्माण झाली.नोंदवहीत अभिजात साहित्यातील टिपनांचे संकलन म्हणजे एकापरीने मुद्रीत शब्दधनच म्हणजेच "अक्षरांच्या सुवर्ण मुद्राचं" होय. ,,म्हणून सुवर्णमुद्रा असे समर्पक नाव लेखिकेने या पुस्तकाला दिले आहे. या अभिनव पुस्तकात अनेक ज्ञात,अज्ञात प्रतिभा वंत जुने जाणते ,नवोदित साहित्यिक ,तत्वज्ञ ,विचा रवंत,कवी,नाटककार अशा गुणवंताच्या साहित्याची झलक दृष्टीस पडते.प्रसिद्ध संतकवी,नाटककार, लोक वाङमयातील पारंपारिक ओव्या, गीत,विनोद यांचा उल्लेख आढळतो दुबळी माणसे संधीची वाट बघत बसतात मात्र कर्तृत्ववान माणसे स्वताच संधी निर्माण करतात ! उत्कट दुःखाप्रमाणे उत्कट आनंदही निशब्द असतो प्रश्न विचारून अज्ञान दूर करु बघणारा क्षणिक अडाणी परंतु मुळीच प्रश्न न विचारणारा जन्मभर अडाणी राहतो ! असे सुविचार म्हणी यांची रेलचेल पुस्तकात आढळते लेखिकेचा पिंड प्रतिभावंत कवयित्रीचा असल्याने काही प्रतिभावंत कवींच्या काव्यपाक्तींचा उल्लेख पुस्तकात आढळतो उदा माझं दुःख माझं दुःख तळघरात कोंडले माझं सुख माझं सुख हंड्या झुंबर टांगले । बहिणाबाई चौधरी कसा उच्छादी हा वारा केळ झोडपून गेला किती झाकशील मांडी नाही मर्यादा ग ह्याला पु .शि रेगे या काव्यपंक्ती प्रातिनि धिक ठराव्यात शांताबाईंनी आपल्या तरल बुद्धीने लोकहितवादी च्या डौलदार मराठी भाषा शैलीचा नोंद करून ठेवले ला खालील उतारा बघा " शेवटच्या बाजीराव पेश व्याच्या कारकिर्दीत सौदे गिरी फार माजली होती. उनाड लोक शेंडी संजाब दार ,पागोटे कंगनीदार, जोडा अनिदार , अंगरखा कळीदार,मिशा पिळदार, धोत्रे चुणीदार,भुवया कमा नदार,गंध साखळीदार, छाती गोलदार अशी ढोंगे करू लागले .पूर्वीचा साधे पणा गेला " ...Read more

  • Rating StarNEWSPAPER REVIEW

    विविध विषयांवरील चिंतनगर्भ अवलोकने... शांताबाई शेळके यांच्या व्यक्तितमत्त्वाला अनेक पैलू आहेत. मधुकर वृत्तीने कणाकणाने ज्ञानसंचय करण्यातील त्यांचा उत्साह साठीनंतरच्या काळातही अविरत अप्रतिहत चालूच आहे. शाळकरी वयात त्या आपल्याला आवडलेले सुविचार, सुभाषते, विनोद, गमतीदार माहिती, काव्यपंक्ती वगैरे टिपणवहीत लिहून ठेवत. पुढे संस्कृत, इंग्लिश साहित्याशी परिचय घडला. त्यातीलही नवलाईचा खजिना त्या आपल्या टिपणवहीत आणू लागल्या. मधमाशी जशी फुलाफुलांवर उड्या मारून कणाकणाने मधुर मध गोळा करते, तद्वतच शांताबार्इंचे सुंदर वचनांचे संकलन चालू असते. त्या वचनांमधील अर्थगांभीर्याने त्या भावविभोर होतात. त्याचा स्वत:शीच पुन:पुन्हा आस्वाद घेतात. वेळोवेळी जमवलेल्या या सुविचारवजा पंक्ती म्हणजे त्यांना सुवर्णमुद्रा वाटतात आणि त्या सुवर्णमुद्रांची झळाळी आपल्या मित्रमंडळींना दाखवण्याची त्यांची उर्मी उफाळून येते. त्यातून मधुसंचय, सुवर्णमुद्रा यासारखी संकलने वाचकांसमोर अवतरतात. ‘सुवर्णमुद्रा’मध्ये चारपाचशे मुद्रांचा समावेश आहे. त्या सर्वच सर्वांना बावनकशी वाटतील असे नाही; परंतु वीसबावीस कॅरटची तरी शुद्धता त्यात नक्कीच जाणवेल. या सुवर्णमुद्रा मूळ कुठल्या भांडांरातून घेतल्या आहेत तेही शक्य तेथे नमूद केले आहे. रामायण-महाभारत, वेदउपनिषदे ही भांडारे त्यांनी तूर्त बाजूला ठेवलेली असली तरी जपानी, चिनी, फ्रेंच म्हणी, सेनेकासारखे ग्रीक-रोमन योद्धे, ज्ञानेश्वर-तुकाराम-नामदेव-रामदास आदी संत, शंकराचार्य, कबीर, विवेकानंद, फादर स्टिफन्स वगैरे संतमहात्मे त्यांना प्रिय आहेत. पाश्चात्य लेखकांमधील व्हिक्टर ह्युगो, टॉमस रीड, कान्ट, ऑस्कर वाइल्ड, शेक्सपियर, जॉर्ज इलियट, सॉमरसेट मॉम, मार्क ट्वेन, मार्टिन ल्युथर किंग, जॉन्सन, स्पेन्सर, बरट्रँड रसेल, अँड्र्यू कार्नेजी, ओ हेन्री, अब्राहम लिंकन, ट्रमर्सन, थोरो, मायकेल अँजेलो, जेम्स बॅरी, लुइझा अलकॉट, बाल्झॅक, आर्किटेक्ट फ्रॅंक लॉइड राइट, रॉबर्ट फ्रॉस्ट, वगैंरेंनी शांताबार्इंना भुरळ घातलेली दिसते. बाकी मराठी कवीलेखक तर घरचेच. फुले, खांडेकर, फडके, शिरवाडकर, र.वा. दिघे, लोकहितवादी, आगरकर, माडखोलकर, शशीकान्त पुनर्वसू, माडगूळकर, नानासाहेब गोरे, बालकवी, नाथमाधव, ग.ल.ठोकळ, आचार्य कालेलकर, सावरकर, शरच्चंद्र, मुक्तिबोध, श्री. दा. पानवलकर, द.भि. कुलकर्णी. खानोलकर, पु.शि.रेगे. गो.ब. देवल, अच्युत बळवंत कोल्हटकर, श्री.म.माटे, दुर्गा भागवत, मारुती चितमपल्ली. इ, पासून डॉ. अभय बंग यांच्यापर्यंत लेखककवींची संस्मरणीय वाक्ये या सुवर्णमुद्रांमध्ये झगमगतात. प्रत्येक सुविचाराला शीर्षक दिले आहे. तसे विषयवार वर्गीकरण व संकलन केलेले नाही त्यामुळे कुठेही कुठलाही विचार कुठल्याही क्रमाने आलेला आहे. या मुक्त उधळणीचा एक फायदा असा की कुठलेही पान उघडावे व वाचू लागावे. मागचा पुढचा संदर्भ बघायची गरज नाही. प्रत्येक वचन हे स्वयंपूर्ण व स्वयंसिद्ध असल्याने त्याचा मुक्त मनाने आस्वाद घ्यावा. काही मासले बघा. पवित्र - विद्वान माणसाने लेखनासाठी वापरलेली शाई ही हुतात्म्याने सांडलेल्या रक्ताहूनही अधिक पवित्र असते- महंमद पैगंबर प्रतिभा व बुद्धिमत्ता - अव्वल दर्जाची प्रतिभा बऱ्याच वेळा उपाशी मरते. बऱ्यापैकी बुद्धिमत्ता जरीची वस्त्रे घालून डौलाने मिरवते- सॉमरसेट मॉम. संधी - दुबळी माणसे संधीची वाट बघत बसतात. सामर्थ्यसंपन्न माणसे स्वत:साठी संधी निर्माण करतात. शेजाऱ्याचे अंगण - शेजाऱ्याच्या अंगणात साठलेल्या कचऱ्यावर टीका करण्याआधी आपल्या घरासमारचे अंगण झाडून स्वच्छ करा. लढाई - दर दिवसाला जीवनमार्गी नवी पायरी चढतो मी, इतरांसंगे कमी परंतु अधिक स्वत:शी लढतो मी.- कबीर बदल - परिस्थिती बदलत नाही. आपण बदलतो. धिटाई - एखादे मांजर देखील राजाकडे धीट नजरेने बघू शकते. सत्य - सत्य ही अत्यंत महाग व दुर्मिळ गोष्ट आहे. म्हणून बोलताना तिचा वापर जपून करा. - मार्क ट्वेन धर्म - माणसाने माणसावर प्रेम करणे हा जगातील सर्वात मोठा धर्म आहे - महात्मा गांधी वाट - पावलामागे पाऊल टाकत राहिले की वाट आपोआप सरते. फरक - प्रश्न विचारून आपले अज्ञान दूर करू बघणारा माणूस हा पाच मिनिटांपुरताच अडाणी असतो. पण जो मुळी प्रश्नच विचारत नाही तो जन्मभर अडाणी राहतो - चिनी म्हण श्रीमंती - कर्तव्यदक्ष प्रेमळ पत्नी आणि निकोप प्रकृती यापेक्षा वेगळी श्रीमंती काय असते? सुख - आपले विचार, बोलणे व प्रत्यच कृती यांच्यात एकमेळ, सुसंवाद असणे हे खरे सुख आहे. घातक - भलत्या वेळी सांगितलेले सत्य असत्याइतकेच घातक असते. उशीर - खरे सौख्य म्हणजे काय ते त्याला लग्न होईपर्यंत कळले नव्हते आणि तोवर फार उशीर झाला होता. स्वर्ग - सुखी कुटुंब म्हणजे आपल्याला इहलोकी लाभलेला स्वर्ग आहे. जुगार - लग्न हा एक जुगार आहे या. जुगारात पुरुष आपले स्वातंत्र्य पणाला लावतात तर स्त्रिया आपले सौख्य - फ्रेंच म्हण वादळे - जितकी जास्त वादळे अंगावरून जातात तितकी ओकवृक्षाची पाळेमुळे जमिनीत अधिक खोलवर शिरतात. कलावंताची प्रार्थना - परमेश्वरा, मला एकच वरदान दे. मला जे साधले आहे त्यापेक्षा सतत काहीतरी अधिक साध्य करण्याची इच्छा माझ्या मनात सतत राहू दे.- मायकेल अँजेलो. जुनी पत्रे - जुनी पत्रे वाचताना खूप गंमत वाटते. आनंदही होतो. या आनंदाचे एक कारण असे की त्या पत्रांना उत्तरे लिहिण्याची जबाबदारी आपल्यावर नसते. इशारा - तुम्ही जेव्हा आनंदात असता तेव्हा कुणालाही कसलेही वचन देऊ नका आणि तुम्ही जेव्हा संतप्त असता तेव्हा कुणाच्याही पत्राला उत्तर देऊ नका - चिनी म्हण ...Read more

  • Rating StarDAINIK TARUN BHARAT 18-08-2002

    ज्ञानविचारांची सुवर्णमुद्रा उमटविणारे पुस्तक... पुस्तके हा मानवी जीवनाचा अमोल ठेवा आहे तो यासाठी की ज्ञानाचा तो प्रमुख स्रोत आहे. आयुष्य जगण्यासाठी ज्या तात्त्विक व्यवहाराची गरज भासते ती अशा ज्ञानातून पूर्ण होत असते. आपल्या आजूबाजूला बऱ्याच चांगल्यागोष्टी असतात आणि त्या अर्थातच अनुकरणीय असतात. चांगल्या गोष्टीतील सौंदर्य हे चिरकाल टिकणारे असते आणि म्हणूनच मांगल्याचा ठेवा टिकून राहिलेला असतो. आपण ऐकलेल्या बऱ्याचशा चांगल्या गोष्टी इतरांनाही सांगाव्यात अशी उर्मी उठली की एका पिढीचे कल्याण होते असे म्हणणे अतिशयोक्ती वाटू नये. चांगले ऐकावे आणि ऐकवावे असे ज्येष्ठ कवयित्री कै. शांता शेळके यांना वाटले आणि ‘सुवर्णमुद्रा’ हे पुस्तक प्रकाशित झाले. मेहता प्रकाशनाने ही जबाबदारी लगेच स्वीकारली. परंपरेनुसार चालत आलेल्या पुस्तकी आणि मौखिक ज्ञानाचे काही कण आपल्यासाठी शेळकेंनी वेचले आहेत. जीवन जगण्यासाठी भाकरीखेरीज विचार लागत असतात आणि हे विचार धन मार्गदर्शक ठरणारे आहे. प्रख्यात विचारवंत, लेखक, कवी, चित्रकार, समाजसेवक इ. मानाच्या पातळीला चढलेल्या कलावंताचे आनुभविक शब्द नेमकेपणाने आपल्यासमोर येतात त्याचे प्रमुख कारण शांता शेळकेंची राजहंसवृत्ती. नेहमीच्या पद्धतीने परीक्षण करण्यासारखे हे पुस्तक नव्हे तर प्रत्येक वाचकाने आपल्याजवळ बाळगावे अथवा भेट देण्यासाठी सहज उचलावे असे पुस्तक आहे हे! या पुस्तकात विविध विषयांवरील मतांचा खजिना आहे. ज्याला तो आवडेल तो घ्यावा. काव्यपंक्ती, अभिप्राय, विशिष्ट वर्णन, विनोद, चुटके इ. सर्व काही येथे आहे. आधी याच धर्तीवरचे ‘मधुसंचय’ हे पुस्तक येऊन गेले आहेच. अर्थात वेचक आणि मोजकेच यात आहे आणि अजूनही अशा पुस्तकांची मालिका येऊ शकतेही. दुर्दैवाने आज त्या आपल्यात नाहीत. या पुस्तकाची ओळख करून देणे म्हणजे उदाहरणे देणे कारण त्या विचारांचा मागोवा वाचकांनी घ्यायचा आहे, नव्हे तो आपल्या आयुष्याला लावून पाहायचा आहे. ‘मी माझे अंतिम ध्येय कसे गाठू शकलो याचे रहस्य मी तुम्हाला सांगतो. त्याचा माझ्या बुद्धिमत्तेशी फारसा संबंध नाही. माझी सारी ताकद माझ्या चिकाटीत आणि अमर्याद कष्ट करण्याच्या स्वभावात आहे’ – लूई पाश्चर. मानवी जीवनाला मार्गदर्शक ठरणारी ही वाक्ये आहेत. मार्क ट्वेन म्हणतो– ‘सत्य ही अत्यंत महाग आणि दुर्मिळ गोष्ट आहे. म्हणून बोलताना तिचा वापर अगदी जपून, बेताबेताने करा.’ आचार्य अत्रेंविषयी प्र. श्री. कोल्हटकरांनी छानच लिहिले आहे. अत्रे यांचे आयुष्यच त्यातून प्रकट होते. मैत्रीविषयी बोलताना राल्फ वॉल्डो इमर्सन प्रांजळपणे म्हणतो– ‘जुन्या मित्रांचा एक असा फायदा आहे की त्यांच्या सहवासात आपण वाटेल तसे मूर्खासारखे बोलू किंवा वागू शकतो. ग्रंथाचे महत्त्व सांगणारा एक परिच्छेद विनायक कोंडदेव ओक यांनी लिहिताना म्हटलेय कुठे बरोबर न्यायचे असल्यास त्यांचे बोचके बांधावे त्याला ही ग्रंथांची ना नाही.’ शांताबाई शेळकेंना पारंपरिक काव्यगीतांचा सोस असल्याने त्याचेही प्रतिबिंब यात उमटले आहे. ही अर्थातच मौखिक परंपरा असते. ‘डावी तारी उजवी मारी । समोर करी घात पाठी उभा जगन्नाथ’ ‘नदीतीरावर बसून एकली । आसवे ढाळीत राही तिच्या आसावांनी नदीचा प्रवाह । अधिक सखोल होई’ अशी बरीच उदाहरणे देता येतील. संतांच्या अभंगांनीही येथे जागा मिळवली आहे. यात काहीच आश्चर्य नाही समर्थ रामदासांची सूर्यस्तुती ही प्रकाश द्विगुणीत करणारी आहे. ‘इतरांसंगे कमी परंतु अधिक स्वत:शी लढतो मी’ ही संत कबीरांची स्पष्टोक्ती मार्गदर्शक आहे. ऑस्कर वाईल्ड म्हणतो – ‘दु:ख हे निखळ स्वरूपात तुमच्यापुढे येते. ते सुखासारखे मुखवटा घालून येत नाही. दु:खाला एकप्रकारचा विलक्षण सच्चेपणा असतो. ते फार सधन असते. सुख हे सुंदर शरीरासाठी. पण दु:ख हे सुंदर आत्म्यासाठी. अनेक लेखकांची प्रसंग वर्णनेही दिली आहेत आणि ती सुंदरच आहेत. नाथमाधवांनी शिवाजी महाराजांच्या आरमाराविषयी म्हटले ते देखील येथे आहे. अभंग जसे येथे आहेत तसा शृंगाराचाही थोडा बाज येथे आहे. मनाला सहज म्हणून चाळा लावणारी ही विचारसंपदा आहे. वाचकांचे कुतूहल वाढविणारी आणि सोबत जगण्याचे कारण शोधून देणारी ही पुस्तिका आहे. जुन्या आठवणीही यामुळे चाळवल्या जातात. चंद्रमोहन कुलकर्णींनी मुखपृष्ठावर मेहनत घेतलेली जाणवते. आपण हे पुस्तक सतत वाचनात ठेवावे. जमले तर इतरांनाही विचार सांगावेत. तीच खरी समृद्धी असते. तोच खरा हेतू असतो. -अशोक नारायण जाधव ...Read more

  • Rating StarDAINIK TARUN BHARAT 31-03-2002

    साहित्यसोनियाच्या मुद्रा... कवयित्री शांता ज. शेळके यांनी संग्रहित केलेल्या साहित्याचे संकलन सुवर्णमुद्रा या नावाने मेहता प्रकाशनाने प्रकाशित केले आहे. संस्कृत सुभाषिते, विनोद, माहितीवर मजकूर, सुंदर निसर्गचित्रे, थोरांची वचने अनुवाद करून संग्रहित ेलेली आहेत. या संकलनाचे हे त्यांचे दुसरे पुस्तक आहे. यापूर्वी मधुसंचय नावाने एक पुस्तक प्रकाशित झाले आहे. सोन्याच्या मोहरा असा या संकलनाच्या शीर्षकाला समर्पक अर्थ आहेच; शिवाय मनावर उमटलेला सुवर्णठसा असाही अर्थ त्याला आहे. अतिशय उपयुक्त असे हे संकलन आहे. ...Read more

  • Read more reviews
Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review

Related Books

People Who Bought This Item Also Bought

Latest Reviews

SHRIMAN YOGI
SHRIMAN YOGI by RANJEET DESAI Rating Star
Sacchit Erande

श्रीमान योगी.... हे नक्की चरित्रलेखन आहे की आत्मकथन असा पानोपानी प्रश्र्न पडावा इतक्या मधूर आणि आत्मीय शब्दसंपन्नतेत सखोल मांडणी तेही भावनीक ओल कुठेही हलू न देता. एखाद्याच्या डोक्यावरची सगळी कर्जे फिटली तरी महाराजांनी हिंदू म्हणून जगण्याचे सौभा्य मिळवून दिले त्याचे ऋण फेडणं कोणांसही केवळ अशक्य! आणि ते कदाचित फिटूही नये... नपेक्षा ते फेडण्याची अवकात असलेला या भुमंडलावर अवतारित होऊच शकत नाही! 🚩🚩🚩🚩🚩 ...Read more

BARI
BARI by RANJEET DESAI Rating Star
Prasad Natu

मला आठवते आहे, 2011-14 या काळांत आम्ही कोल्हापूरला होतो,तेव्हाची गोष्ट. मी बँक ऑफ इंडियाच्या कोल्हापूर मुख्य शाखेला वरिष्ठ प्रबंधक (कर्ज विभाग) होतो. “हॉटेल कृष्णा” चे प्रपोजल आमच्या कडे आले होते. त्या निमित्ताने स्वामीकार रणजीत देसाई ह्यांचे मेव्हण श्री.उदयसिंह शिंदे आणि त्यांचे सुपुत्र श्री. सिद्धार्थ शिंदे ह्यांचा परिचय झाला.आपले समूहाचे कर्ताधर्ता श्री. कृष्णा दिवटे सर ह्यांचा कोल्हापूर मधे कुणाशी परिचय नसेल अशी व्यक्ति भिंग घेऊन शोधावी लागेल.एक दिवस ते मला म्हणाले, स्वामीकार रणजीत देसाई यांचे गांव कोवाडला चलता का.शनिवारी,संध्याकाळी कार्यक्रम आहे.रणजीत देसाई यांची पुण्यतिथि होती. प्रसिद्ध गायक राहुल देशपांडे देखिल येणार आहेत.त्यांचा कार्यक्रम देखील होईल.साहित्य आणि संगीत असा दुर्मिळ योग एकत्र येणं हे मोठ्या भाग्याचे.मी लगेच जाऊया म्हटले.त्या प्रमाणे साधारणतः संध्याकाळी 4.00 कडे मी,माझी पत्नी सौ भावना आणि श्री दिवटे सर आणि सौ. वहिनी असे चौघे आम्ही गेलो.तिथे बऱ्याच नवीन गोष्टी समजल्या.जसे रणजीत देसाई आणि प्रसिद्ध गायक वसंतराव देशपांडे ह्यांची घट्ट मैत्री होती.दरवर्षी कोवाड येथे त्यांचे येऊन रहाणे हे कळले.रणजीत देसाई ह्यांचे घर बघायले मिळाले,ज्याचे स्मारकांत रूपांतर झाले,त्यांचे साहित्य,त्यांचे हस्त-लिखित,राहुल देशपांडे यांच्याशी झालेली वैयक्तिक ओळख.हे सारे कधी विसरता येणार नाही.श्री.शिंदे ह्यांनी मला साहित्याची आवड म्हणून स्वामीकारांची 2-3 पुस्तके मला भेट म्हणून दिली.त्यातले एक पुस्तक म्हणजेच “बारी”.रणजीत देसाई ह्यांची पहिली कादंबरी.कथाकार म्हणून सुरुवात केलेल्या देसाई यांची ही पहिली कादंबरी. ह्या कादंबरीस प्रसिद्ध साहित्यिक श्री.वि.स.खांडेकर ह्यांची प्रस्तावना लाभली आहे. रणजीत देसाई ह्यांनी कादंबरीचा विषय त्यांच्या दृढ परिचयात असलेला भूभाग निवडला.कोल्हापूर ते बेळगाव रस्त्यावर सुतगट्टी नावाचे गांव लागते.तिथून 15-20 किमी आंत काकती नावाचे गावं लागते.ह्या गावापर्यंत अगदी गहिऱ्या जंगलाने वेढलेली वाट ही सुतगट्टीची बारी म्हणून ओळखली जाते.त्या जंगलात गुजराण करणाऱ्या बेरड जमातीची ही कथा आहे.ही कादंबरी लिहिण्यासाठी त्यांनी ह्या भागात राहणाऱ्या बेरड जमातीचे जीवन अगदी जवळून पूर्ण सहानुभूतीने पाहिले.ही कादंबरी वाचतांना हे पदोपदी लक्षात येतं की शहरातल्या आलीशान बंगल्यात बसून चितारलेले हे ग्रामीण जीवन नाही.त्यातील प्रत्येक प्रसंगात जिवंतपणा आढळतो. कारण रणजीत देसाईनी जवळपास 3-4 वर्ष ह्या भागात राहून त्या जीवनाचा जवळून अभ्यास केला. आपल्या समोरच सारे घडते आहे असे वाटू लागते.मला आठवते आहे की ही कादंबरी मी जेंव्हा पहिल्यांदा वाचली.त्यातील पात्रांची निवड,त्यांचे स्वभाव दर्शन, निसर्ग चित्रण, तेथील समस्या आणि स्वातंत्र्यानंतर बदलत चाललेले जीवनमान.हयात कुठेही काल्पनिकपणा वाटत नाही. वि.स.खांडेकर ह्यांनी लिहिलेली प्रस्तावना त्यांच्या साहित्यिक विद्वतेचा परिचय करून देणारी आहे.सर्वसाधारणपणे आपण पुस्तक चाळतो तेंव्हा आपण प्रस्तावनेकडे दुर्लक्ष करतो.पण मित्रांनो, प्रस्तावना देखील अवश्य वाचा.ही कादंबरी तेग्या ह्या नायकाच्या अगदी तरुण वयापासून ते म्हातारपणा पर्यन्तची कहाणी आहे.पण ही कहाणी केवळ तेग्याची नसून त्याच्या भोवती फिरणाऱ्या आणि गुंफलेल्या बेरड जमातीची कथा आहे. रणजीत देसाई यांची ही पहिली कादंबरी आहे हे कुठेच जाणवत नाही. कादंबरी वाचतांना लक्षात येते की,कोल्हापूर ते बेळगाव रस्त्यावर येणाऱ्या जाणाऱ्या वाहतुकीवर रात्रीच्या वेळेस दरोडा घालून आणि जंगलातून लाकडे तोडून ती विकणारी,आणि त्यावर गुजराण करणारी ही बेरड जमात.स्वातंत्र्य मिळण्याच्या आधी पासून ते स्वातंत्रोत्तर काळात ह्या जमातीच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर झालेल्या बदलांचे खूप सुरेख वर्णन ह्या कादंबरीत चितारले आहे.तेग्या हा गावचा नाईक असतो आणि ही वाटमारी किंवा दरोडे त्याच्या नेतृत्वाखाली घातले जातात.गावात ह्या तेग्याचा मोठा दरारा.कादंबरीच्या सुरुवातीलाच असे दाखविले आहे की,तेग्या जंगलातून वस्तीच्या रोखाने परतत असतांना,त्याला नदीच्या पाण्यात काही खळबळत असल्याची चाहूल लागते.त्याला वाटते कुणी तरी जंगली जनावर असावे.म्हणून तो शिकारीच्या उद्देश्याने तिकडे वळतो.तर नदीच्या काठाला एक व्यक्ति उभी असल्याचे त्याला दिसते.ती व्यक्ति त्याच्या भात्यातले मासे आपल्या स्वतःच्या घोंगडीच्या खोळीत टाकताना दिसते.तो त्या व्यक्तीस तसे करण्यापासून आडवायला जातो.तर त्याच्या लक्षात येत की,ती व्यक्ति म्हणजे एक स्त्री आहे.ती 15-16 वर्षाची एक तरुणी असते.ती सहजासहजी त्याचे मासे परत देत नाही.तिच्याशी झटापट करताना,त्या तरुणीच्या लक्षांत येते की,तेग्याची फरशी (हल्ला करण्यासाठीचे शस्त्र) ही झाडांत अडकली आहे.ती शिताफीने ती फरशी मिळविते आणि तेग्यावर उगारते.मी चेन्नटी गावच्या कल्लूची नात आहे अशी आपली ओळख देत, ती त्याची फरशी नदीत फेकून दिसेनाशी होते. तेग्या काही काळ तसाच उभा रहातो.तो बेरवाडीचा नायक असतो,म्होरक्या असतो.त्याला एका तरुणीने फसवावे आणि डोळ्या समोर त्याची फरशी घेऊन जावे.हे त्याला फारसं रुचत नाही.तो बेरडवाडीत येतो.तिथे तो त्याचा मामा मल्ला सोबत रहात असतो.घरी पोहोचल्यावर त्याचा मामा फरशी बद्धल विचारतो.(ती त्याच्या वडिलांकडून आलेली वारसाने फरशी असते) तो खोटच सांगतो की चंद्रोजीस दिली.ते मामाला पटत नाही. तेग्या विचार करीत असतो की,आई गेल्यावर गेल्या काही वर्षात घरात कुणी बाई माणूस नाही.तो मामाला म्हणतो त्याला लग्न करायचे आहे.तो घडलेली सगळी हकीकत त्याला सांगतो आणि चेन्नटी गावची कल्लूची नात आहे. तिच्या बाबत काही माहिती आहे का विचारतो.मामा त्याला तिच्याशी लग्न करण्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतो.कारण तिच्या भांडकुदळ स्वभावाची मामाला कल्पना असते.पण तेग्या हट्ट धरून असतो की तरी त्याला तिच्याशीच लग्न करायचे आहे.ते दोघे चेन्नटीला जातात.कल्लूला मागणी घालतात.कल्लू तेग्याच्या वडिलांचा खास मित्र असतो.कल्लू लग्नाला तयार देखिल होतो.पण त्याची नात,नागी तिचं नांव असते,ती त्याला विरोध करते.ते दोघेही कल्लूला खूप खूप बोलून निघून जातात.कल्लू त्यांचा गावाच्या वेशी पर्यन्त पाठलाग करतो आणि म्हणतो की तुम्ही तिला रात्री पळवून घेऊन जा.कारण ती तशी तयार होणार नाही.माझी काही तक्रार नाही.दोघांना ते पटते.ते दोघे आणि चंद्रोजी असे तिघेही तिला चेन्नटीला जाऊन पळवून घेऊन येतात.दुसऱ्या दिवशी सकाळी ती घरात दिसत नाही तेव्हा ती पळून गेली असे वाटते.कारण ती घरांत कुठेच नसते.तेग्या आणि मल्ला शोधाशोध करू लागतात.तेग्या आणि मल्ला चेन्नटीला जाऊन कल्लूला विचारतात की तिथे आली कां,पण ती तिथे नसते. तेग्या घरी येतो तर ती घरांत असते.ती त्याला स्वयंपाक करण्यासाठी लाकडे आणायला गेली होती असे सांगते.शेवटी ते दोघे एकमेकांना स्वीकारतात. काळू हा खबऱ्या असतो.तो वाटमारीसाठी सावज आल्याची खबर देत असतो.एकदा चुकीची खबर आणल्याने तेग्याच्या मालकाच्या,इनामदाराच्या बैलगाड्यावर दरोडा टाकला जातो.त्यात इनामदाराची पत्नी असते.तिला पाहून तेग्या त्यांचा लुटलेला ऐवज परत करतो. इनामदारास न सांगण्याचे वचन घेतो.पण त्यांचा गडी बाळू सावकारास सर्व सांगतो. दसऱ्याला,तेग्या नेहमी प्रमाणे इनामदारास बिदागी मागण्यास जातो.इनामदार त्याला हाकलून देतात.तो माफी मागतो पण इनामदार एका अटीवर तयार होतो.तो म्हणतो सरोळीचा पाटील माझा वैरी आहे,त्याचा काटा काढ.तो तयार नसतो. कारण त्याचा जिगरी मित्र चंद्रोजी,पाटलाकडे कामाला असतो.पण तेग्या शेवटी तयार होतो.तो पाटलाचा खून करतो.इनामदार शब्द फिरवितो.त्याला वाचवत नाही आणि रु.5000/- ही देत नाही.त्याला पोलिस पकडून नेतात.त्याचा मित्र काळू त्याच्या साठी वकील करून त्याची फाशी टाळतो.पण तरी जन्मठेप होतेच.त्याची बायको नागी गर्भार असते.तो तिकडे जेल मधे असतांना,इकडे नागी मुलाला जन्म देते.13 वर्षाने तेग्या सुटून येतो तो पर्यन्त मुलगा ईश्वरा मोठा झालेला असतो. तेग्या घरी येतो.तेव्हा बरेच काही बदललेले असते. तो परत आल्या नंतर काही महिन्यातच नागी जळून मरण पावते. देशाला स्वातंत्र मिळालेले असते.त्यामुळे वाटमारीला आळा बसतो.वन विभागाचे काम सुरू होते. वृक्षतोड ऐवजी वृक्षसंवर्धनावर जोर दिला जातो.तेग्याचा मुलगा गावात एक गुरुजी असतात.त्यांच्या संपर्कात येतो.त्यांचे शिष्यत्व पत्करून त्याचे परंपरागत व्यवसाय बंद करतो.हळूहळू त्या गावातील सर्व परंपरागत व्यवसाय बंद होत जातात.लोक उदरनिर्वाहासाठी गावं सोडून बाहेर गांवी जातात. ह्या कादंबरीचा शेवट हा विशेष असा twist and turn वगैरे असलेला नाही. पण माझी इच्छा आहे की ही कादंबरी तुम्ही जरूर जरूर वाचली पाहिजे ह्या साठी शेवट सांगत नाही. मला खरोखर आश्चर्य वाटते की, ह्या कादंबरीवर आधारित एखादा चित्रपट कसा आला नाही किंवा आला असेल तर मला माहित नाही.मित्रांनी प्रकाश टाकावा. ...Read more