पाठदुखीग्रस्तांसाठी उपयुक्त मार्गदर्शक... सध्याच्या धावपळीच्या जीवनशैलीसोबत पाठदुखी ही पाठराखण करायला आल्यासारखी आणि कायम ठाण मांडून बसलेली दिसते. स्त्री-पुरुष तसेच सर्व वयोगटांत पाठदुखी सर्रास आढळते आहे त्यामुळे अर्थातच माणसाची कार्यक्षमता खालवते आे, हालचालींवर मर्यादा येतायत. ‘पेनकिलर हा तात्पुरता दिलासा ठरत असला तरी त्यामुळं पाठदुखी काही कायमची पाठ सोडत नाही. शिवाय शरीराला या औषधांची मात्राही लागू पडेनाशी होते तो प्रश्न व या औषधांमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या वेगळ्याच! मात्र, पाठदुखीने त्रस्त व्यक्तींना आता एक पुस्तकरूपी मार्गदर्शक व दिलासा लाभला आहे. नामांकित योगचिकित्सक विजयालक्ष्मी होता. यांनी ‘पाठदुखी घालवण्यासाठी योगसाधना’ या छोटेखानी पुस्तकात पाठीच्या विविध प्रकारच्या दुखण्यासंबधी आणि त्यावरील साध्या, सोप्या पण परिणामकारक योगिक व नैसर्गिक उपयांची सुबोध माहिती दिली आहे. प्रशांत तळणीकर यांनी या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केला आहे. ‘पाठदुखी घालवण्यासाठी योगसाधना’ या पुस्तकात पाठदुखीचे प्रकार, त्यासाठी आसनं सचित्र दिली आहेत. त्या जोडीनं ध्यानधारात्मक प्राणायाम, योगिक विश्रांती यांची तंत्रंही अगदी सोप्या भाषेत सांगितली आहेत त्याचबरोबर उपचाराच्या इतर पद्धती म्हणजे पायी चालणं, पोहणं, कटिशेक, सूर्यस्नान, मालिश, पोहणं यासंबंधीही या पुस्तकात विवेचन केलं आहे तसंच योगसाधनेचे नियमही सांगितले आहेत. मनापासून साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी हे पुस्तक नक्कीच उपयुक्त ठरेल. -सौ. सुप्रिया वकील ...Read more

पाठदुखी घालविण्यासाठी योगसाधना आपला संपूर्ण दिवस वाचन-लेखनात जातो. संगणकासमोर तासन्तास आपण बसून राहतो. संध्याकाळी सभासमारंभाला गेल्यावरही आपण बसून राहतो किंवा तास-दोन तास उभे राहतो. स्रिया उंच टाचांच्या चपला घालून फिरतात. या आपल्या जीवनशैलीचा परिणामआपल्या शरीरावर होतो. विशेषत: आपल्या पाठीवर परिणाम होतो याची आपल्याला जाणीवही नसते. पन्नाशीनंतर पाठीची तक्रार सुरू झाली म्हणजे ते उमगते आणि आपल्या हालचालीवर मर्यादा येऊ लागल्यावर वेदनाशामक औषधे घेऊन जगण्याची पाळी येते. या वेदनाशामकांमुळेही शरीरामध्ये विषारी द्रव्ये जातात आणि पचनसंस्था पार पाडता येत नाहीत; कार्यक्षमता कमी होते. आपण झोपतो तेव्हाही आपल्याला शरीरात २० एकक स्नायूसंधित ताण असतो. त्यामुळे पेशींना रक्तपुरवठा कमी होतो. हा ताण टाळण्यासाठी आपल्या जीवनशैलीत बदल करायला हवा. ताण हे पाठदुखीचे एक मोठे कारण असते. स्नायूंना पद्धतशीर व्यायाम मिळाला तर शरीर-मनाचा ताण कमी होऊन शरीराला मोकळे मोकळे वाटते. पाठीच्या कण्याच्या दोन मणक्यांमध्ये जी चकती असते ती आपल्या जागेवरून सरकली तर स्लिप्ड डिस्कचा त्रास सुरू होतो. आपल्या शरीराच्या चौकटीचा पाठीचा कणा हा एकमेव आधार असतो. मेरुदंड असेही त्याला म्हणतात. ३० लहान हाडे (मणके) एकावर एक रचून हा पाठीचा कणा-मेरुदंड तयार होतो. हे मणके अस्थिबंधनाने जोडलेले असतात. पृष्ठमज्जारज्जूने (स्पायनल कॉडने) ते एकमेकांशी दोरीत ओवल्याप्रमाणे व्यवस्थित राहतात. मज्जारज्जूमधून उगम पावतात आणि शरीराच्या प्रत्येक अवयवाला संदेश पोहोचवतात. मणके एकमेकांना घासू नयेत म्हणून त्यामध्ये चकतीसारखी उशी असते. (इंन्टरव्हॅटेंबल डिस्क) या चकत्या जेलीसारख्या मऊ पदार्थाने भरलेल्या असतात. हा मऊ पदार्थ चकत्यांच्या तंतूंना घट्ट धरून ठेवतो. हालचालीच्या वेळी आवश्यक तो ताण निर्माण करू शकतो. या चकत्यांची झीज होत असते आणि पुरेशी विश्रांती मिळाल्यावर ती झीज भरून निघते. या चकत्यांमध्ये ८० टक्के ताण पडून त्यातील जेली बाहेर सांडते. मणक्यांमध्ये घर्षण उत्पन्न होते आणि पाठीच्या कण्याची लवचिकता कमी होते. त्यामुळे पाठ आखडून येते. पाठीत वेदना सुरू होते. पाठीचा कणा हा खालच्या बाजूला, म्हणजे कमरेला जोडलेला असल्याने कमर दुखू लागते. स्लिप डिस्कचा त्रास सुरू होतो. मानेच्या मणक्यांवर ताण पडला तर मानेच्या मणक्यातील चकती जागेवरुन सरकते आणि सव्र्हायकल स्पॉडिलायटिसचा त्रास जाणवू लागतो. मान हा पाठीच्या कण्याचा सगळ्यात परिणामप्रवण भाग असतो. लहानमोठा कुठलाही अपघात झाला तर मानेलाच झटका बसतो आणि मानेतील अस्थिबंधने तुटू शकतात. अस्थिबंधन तुटणे ही गोष्ट हाड मोडण्याएवढीच वेदनादायक असते. मानेला दुखापत झाल्याने, चकती हलल्याने, चकती झिजल्याने, आजूबाजूच्या मज्जातंतूवर दाब पडतो. हात व खांदे दुखतात. त्यांना मुंग्या येतात. हे अवयव बधीर होतात. मानेतल्या कोणत्या मज्जातंतूवर दाब निर्माण झालेला आहे त्यावरुन सव्र्हायकल स्पॉडिलायटिसची लक्षणे ठरतात. कमरेतून निघून पायापर्यंत वेदना जाणवणे, कळ उठणे म्हणजे सायटिका, स्पायनल कॉर्डच्या खालच्या म्हणजे कमरेतून निघून दोन्ही पायांमध्ये मागच्या बाजूने थेट टाचेपर्यंत सायटिक मज्जातंतू किंवा ओघळलेला स्नायू दाब आणत असल्यास सायटिका ही अवस्था उद्भवते. पाठदुखीच्या तक्रारींचे स्वरुप असे वेगवेगळ्या प्रकारचे असू शकते. वैद्यकीय उपचार करुनही अनेकदा काही फायदा होत नाही. योगासनांनी पाठदुखी थांबू शकते आणि या तक्रारी दूर होऊ शकतात असा नामांकित योगचिकित्सक विजयालक्ष्मी होता यांचा अनुभव आहे. परमहंस स्वामी सत्यानंद सरस्वती यांच्या कृपाप्रसादाने त्यांना योगासनांमध्ये प्रावीण्य संपादन करता आले आणि शेकडो व्यक्तींच्या व्यथावेदना दूर करता आल्या. पाठदुखी घालवण्यासाठी योगसाधना या पुस्तकात त्यांनी योगासनांचा केव्हा, कसा उपयोग करावा याची माहिती दिली आहे. श्वासन, अद्वासन, मत्सक्रीडासन याद्वारे तीव्र वेदना कमी होऊ शकतात. त्यासाठी कधी दीड-दोन आठवडेही लागू शकतात. तीव्र वेदना कमी झाल्यावर नियमित योगासने करता येतात. तीव्र वेदना असताना सर्व आसने करता येत नाहीत, करुही नयेत. स्लिप डिस्कचा त्रास असेल पाय छातीवर, भुजंगासन, ताडासन, शवासन, मार्जारी आसन करणे श्रेयस्कर ठरते. सव्र्हायकल स्पॉडिलायटिसमध्ये शशांकासन, आकर्ण, धनुरासन, सर्पासन, शवासन आणि हात वरखाली व मागेपुढे करणे फायदेशीर ठरते. सायटिकामध्ये व्याघ्रासन, अर्ध शलभासन, सरल धनुरासन यांच्यामुळे दुखणे थांबवता येते. पाठीचा कणा सदोष असेल तर, स्कोलिऑसिसच्या अवस्थेत समकोनासन, गुप्त पद्मासन, अर्धचंद्रासन, स्पिंक्स, उष्ट्रासन, ताडासन ही आसने उपयुक्त ठरतात. स्कोलिओसिचे दुखणे लहान वयात, शरीर लवचिक असतानाच आटोक्यात येऊ शकते, लहानपणी पोक काढून बसण्याची सवय असेल तर पाठदुखीचा त्रास हमखास होतो. स्कोलिओसिस मुलांपेक्षा मुलींमध्ये जास्त आढळतो. उसण भरल्याने पाठीचे स्नायू आखडतात. त्यामुळे हालचाल करणे कष्टदायक होते. मान आणि कंबर भरून येते. पोटाच्या पोकळीतला गर्भाशयासारखा अवयव मूळ जागेवरुन खाली सरकरणे याला प्रोलॅप्स म्हणतात. त्यामुळे पाठ दुखते, नौकासन, उत्थानपादासन, कंध्रासन, पश्चिमोत्तानासन, वितरीत करणी मुद्रा, अश्विनी मुद्रा यांनी फायदा होतो. पाठ दुखू नये म्हणून सरळ पाठीच्या खुर्चीवर बसावे. पोक काढून बसू नये, बसल्यावर गुडघे मांड्यांच्या पातळीच्या वर असावे. झोपताना कठीण पृष्ठभागावर झोपावे. त्यामुळे कमकुवत पाठीला आधार मिळतो. अशा अनेक सूचनाही शेवटी दिल्या आहेत. ...Read more