* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
  • Original Book Title: SANDHA BADALTANA
  • Availability : Available
  • ISBN : 9788177669473
  • Edition : 2
  • Weight : 0.00 gms
  • Pages : 344
  • Language : MARATHI
  • Category : FICTION
  • Available in Combos :SHUBHADA GOGATE COMBO 11 BOOKS
Quantity
THERE WERE MORE THAN SIX HUNDRED AND FIFTY PRINCELY STATES IN INDIA AT THE TIME OF INDEPENDENCE. THESE WERE NOT UNDER THE DIRECT RULE OF BRITISH. THEY WERE ALL INDEPENDENT RULERS. A FEW OF THEM HAD EVEN STARTED THEIR OWN RAILWAYS. BARODA WAS ONE SUCH STATE. THE FIRST RAILWAY TRACK IN INDIA WAS BUILT IN 1853 FROM BORIBANDAR (NOW NAMED AS CHHATRAPATI SHIVAJI TERMINUS OR CST) TO THANE BY A BRITISH COMPANY UNDER THE BRITISH SUPERVISION. THIS IN TURN HELPED IN FAST PROGRESS OF OUR NATION. RAILWAY HELPED IN BUSINESS AS TRANSPORTATION BECAME EASIER. SEEING THE GOOD RESULTS OF RAILWAY, THE STATESMEN WERE NATURALLY INCLINED TO BUILD THEIR OWN RAIL TRACKS. THE FIRST RAIL TRACK WAS THUS BUILT BY THE STATE OF BARODA IN 1862. BUT OWING TO SOME TECHNICAL DIFFICULTIES A TRAM PULLED BY BULLOCK CART WAS ALL THAT COULD RUN INSTEAD OF THE STEAM ENGINE DRIVEN RAILWAY. FINALLY, AFTER
भारताला स्वातंत्र्य मिळालं तेव्हा देशात सुमारे साडेसहाशे संस्थानं होती. ही संस्थानं ब्रिटिश अमलाखाली नव्हती. त्यांची स्वत:ची स्वतंत्र राज्यव्यवस्था होती. त्यांच्यापैकी काहींनी स्वत:ची रेल्वेही सुरू केली होती. बडोदा हे अशा संस्थानांपैकी पहिलं. भारतातला पहिला रूळमार्ग (रेल्वे) ब्रिटिश अमलाखालच्या भागात बोरीबंदर (आताचं सी.एस.टी. – छत्रपती शिवाजी टर्मिनस) ते ठाणे असा १८५३ साली बांधला गेला आणि देशात वेगाचं युग सुरू झालं. हे काम एका ब्रिटिश वंÂपनीनं केलं होतं. रेल्वेमुळे व्यापार जोमानं वाढू लागला आणि दळणवळण सुलभ झालं. त्या अनुभवावरून संस्थानिकांनाही आपल्या राज्यात रेल्वेसेवा सुरू करण्याची इच्छा झाली नसती तरच नवल. सर्वांत पहिला संस्थानी रूळमार्ग सुरू करण्याचा मान बडोदा संस्थानाकडे जातो. ते काम १८६२ साली सुरू झालं, पण तांत्रिक त्रुटींमुळे वापेÂच्या इंजिनानं ओढल्या जाणाNया आगगाडीऐवजी बैलांनी ओढली जाणारी ट्रॅम सुरू झाली. अखेर १८७३ साली डभोई ते करजण-मियागाम हा साधारण २० मैलांचा (३१-३२ कि.मी.) रूळमार्ग सुरू झाला. तेव्हा बडोद्यावर मल्हारराव गायकवाड राज्य करत होते. हा मार्ग सुरू होण्याच्या काळात बडोद्यात बरीच राजकीय उलथापालथ होत होती आणि त्यामुळे समाजजीवन ढवळून निघत होतं. बडोद्यातील ब्रिटिश रेसिडेंट आणि मल्हारराव यांच्या संघर्षाचा तो काळ होता. ब्रिटिशांच्या वाढत्या प्रभावाचा काळ होता. अखेरीस ब्रिटिशांनी मल्हाररावांना पदच्युत केलं आणि सयाजीराव गायकवाड राज्यावर आले. १८७५ पासून त्यांची कारकीर्द सुरू झाली. या काळातल्या बडोद्यातील धामधुमीचं आणि बदलत्या राजकीय-सामाजिक परिस्थितीचं चित्रण करणारी शुभदा गोगटे यांची ही कादंबरी.
Video not available
Keywords
#SANDHA BADALTANA #SHUBHADA GOGATE #NARAYAN #LAXMI #DURGA #VISHWNATH #KAVERI #RAMABAI #KHANDERAO #BARODA #MUMBAI #ENGINE #STATION #1853 #MALLHARRAO GAIKWAD
Customer Reviews
  • Rating StarLOKSATTA 12-04-2009

    `संस्थानी कारभाराचा सांधा बदलताना`… आपल्या देशामध्ये पूर्वापार राजेरजवाड्यांची सत्ता चालत आली आहे. या राजेरजवाड्यांच्या मनमानी आणि एककल्ली कारभारामुळे परकियांना आपली वसाहत येथे स्थापन करण्यास वेळ लागला नाही. समाजातील जाती-पोटजातीचे फुकाचे मोठेपण आणिसत्ताधीशांचे एककल्ली राजकारण यातूनच ब्रिटिशांना आपल्या देशात पाय रोवण्याची संधी मिळाली, पण समाजापासून आणि जनतेपासून फटकून राहणाऱ्या संस्थानिकांमध्ये काही अपवाद होते. त्या अपवादात्मक संस्थानिकांमध्ये काही अपवाद होते. त्या अपवादात्मक संस्थानिकांमध्ये एक होते बडोद्याचे संस्थानिक! त्याकाळी म्हणजे १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात या खंडप्राय देशातील प्रगत संस्थानांपैकी एक होते बडोदा संस्थान आणि त्याचे संस्थानिक गायकवाड घराणे. सयाजीराव गायकवाड यांनी बडोदा संस्थानामध्ये अनेक सुधारणा केल्या आणि अनेक सामाजिक बदलांची नांदी घडवून आणली, पण सयाजीराव गायकवाडांनी ही नांदी घडवली ती त्या संस्थानाच्या सुधारणावादी संस्कृतीचा कळस होता असे मानायला हरकत नाही. बडोदे संस्थानला लाभलेले गायकवाड घराणे हे अन्य संस्थानिकांपेक्षा वेगळे होते. घराण्यात अंतर्गत वाद, कलह होते पण समाज जागतिक स्तरावर किती पुढारलेला आहे, याची नोंद वेळोवेळी घेत, नव्या बदलांचे स्वागत या घराण्याने केले आहे. इतकेच नाही तर प्रगतीचा मार्ग दाखविणाऱ्या साधनांचा उपयोग आपल्या राज्यात कसा करता येईल, याबाबतही विचार होत असे. ब्रिटीशांनी १८५३ मध्ये भायखळा म्हणजे मुंबई ते ठाणे दरम्यान रेल्वे सुरू केली. ती प्रामुख्याने दळणवळण अधिक गतीने व सुलभ व्हावे यासाठी! पण यामुळेच या शहराच्या आणि पर्यायाने देशाच्या विकासाला गती मिळाली. ब्रिटीशांचा अंमल सर्व संस्थानांवर नव्हता. ब्रिटीशांनी रेल्वे सुरू केली आणि त्यातून साधली जाणारी प्रगती पाहून बडोदा संस्थाननेही स्वत:च्या संस्थानात रेल्वे सुरू केली. अर्थात तांत्रिक कारणामुळे ही रेल्वे सुरू न होता ट्राम सुरू झाली. सयाजीराव गायकवाड दत्तक म्हणून या संस्थानाच्या राजेपदी बसण्यापूर्वीचा काळ हा संस्थांनी राजकारणाच्या धामधुमीचा काळ होता. खंडेराव गायकवाड आणि मल्हारराव गायकवाड या भावंडांमध्ये धुसफूस सुरू होती. खंडेराव पोटाच्या विकाराने आजारी होते तर मल्हाररावांना तुरूंगात ठेवण्यात आले होते. या दन भावंडांच्या वादात दरबारी अधिकारी आणि काही प्रतिष्ठित जनता यांच्यातही दोन भाग पडले होते. खंडेरावांच्या निधनानंतर मल्हारराव सत्तेवर आले. खंडेरावांच्या काळात तेथे असलेल्या इंग्रज अधिकाऱ्यांचे वर्चस्व दरबारावर होते, ते काही प्रमाणात कमी झाले. ब्रिटिशांच्याच मदतीने बडोदा संस्थानात रेल्वे सुरू करण्याचा प्रयत्न कूर्मगतीने सुरू होता विंâबहुना तो थांबलाच होता. अशा वेळी या कामी `नारायण` संस्थानच्या मदतीला आला. शुभदा गोगटे यांची `सांधा बदलताना` ही कादंबरी या बडोदा संस्थानच्या एकूण सामाजिक-राजकीय परिस्थितीचे यथार्थ वर्णन करणारी आहे. १८६० ते १८७५ या संपूर्ण कालावधीतील बडोदा संस्थानमधील सामाजिक चित्र उभे करतानाच सरकारी पातळीवर कोणतीही योजना कशी राबवली जाते, त्यात कोणकोणते अडथळे येतात, ते अडथळे कसे दूर होतात याचेही बारकावे वाचायला मिळतात. डभोई ते करजण हा २० मैलांचा रेल्वेमार्ग सुरू व्हावा यासाठी बडोदे संस्थान `नारायण` च्या मदतीने प्रयत्न करत असतानाच काही विघ्नसंतोषी ब्रिटिश सत्ताधाऱ्यांच्या मदतीने कसा अडसर आणतात, हेही वाचायला मिळते. नारायण हा सर्वसामान्य मराठी कुटूंबातला मुलगा. रेल्वे इंजिनांच्या आवडीमुळे तो रेल्वेत कामाला लागतो. घरच्या पातळीवर तत्कालीन संयुक्त कुटुंबपद्धतीमुळे पत्नीचा झालेला छळ तो सहन करू शकत नाही आणि तो विभक्त होतो. पण बऱ्याच वर्षांनी तो घरी येतो तेव्हा घराचे बदललेले रूप पाहून तो अचंबित होतो, पण नंतर पुन्हा आपल्या प्रपंचाकडे वळतो आणि एक नवे आव्हान त्याला बडोदे संस्थानमध्ये रेल्वे सुरू करण्याच्या निमित्ताने मिळते. या कादंबरीत नारायणचे घर आणि नंतर बडोदे संस्थानमधील त्यांची कामगिरी याचा सांधा साधताना लेखिकेची लेखनगती वेगवेगळ्या पातळीवर होते आणि मध्ये सांधा बदलताना नाही तर निखळलेला वाटतो, पण ओघवत्या लेखनशैलीमुळे हे वाचकांच्या विशेष लक्षात येणार नाही. कादंबरीतील सर्वच पात्रे बदलत्या परिस्थितीत स्वत:मध्ये बदल करताना आढळतात. म्हणजेच ते त्यांच्या जीवनाचा सांधा बदलतात. सरळमार्गी जीवन जगताना अनेकदा असा सांधा बदलणे अपरिहार्य असते. त्यातूनच जीवन प्रगतीकडे नेता येते. संस्थानिक आणि ब्रिटिश रेसिडेंट यांच्यातील तो संघर्षाचा काळ होता. १८५७ मध्ये झालेल्या उठावामुळे हा संघर्ष अधिक तीव्र झाला होता. ब्रिटिशांचा प्रभाव वाढू लागला होता. मल्हारराव गायकवाड यांच्या काहीशा छंदीफ़ंदी स्वभावामुळे वैतागलेल्या रेसिडेंटने अखेर मल्हाररावांना सत्ताभ्रष्ट केले आणि दत्तक विधानाच्या माध्यमातून सयाजीरान गायकवाड सत्तेवर आले. या सवे प्रकारात डभोईकरजण रेल्वे सुरू झाली खरी, पण नारायणला पुन्हा आपल्या जागी परतावे लागले. मोठ्या उत्साहाने संपूर्ण कुटूंबासहित बडोद्याला आलेल्या नारायणला तसेच त्याच्या कुटूंबाला परतावे लागते. आपल्या संयुक्त कुटुंबापासून दूर जाताना नारायणने सांधा बदलला, बडोदे संस्थानची नोकरी पत्करताना त्याने दुसऱ्यांदा सांधा बदलला आणि शेवे सत्तसंघर्षातून आपल्याच गावी परतताना त्याला पुन्हा सांधा बदलावा लागला. जीवनातील प्रत्येक टप्प्यावर असा नारायणचा सांधा बदलला, त्याचीच ही कहाणी! - प्रसाद मोकाशी ...Read more

Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review

Related Books

People Who Bought This Item Also Bought

Latest Reviews

Daily Loksatta 22-2-20

मुघल गेले, इंग्रज आले; मधे काय झाले?... इंडोनेशियामध्ये मसाल्यांच्या व्यापाराकरिता अयशस्वी प्रयत्न केल्यावर कंपनीने भारतावर भर दिला... ‘मुघल बादशहाला अंकित करणे हेच ईस्ट इंडिया कंपनीच्या भारतातील सत्तेचे परिणत स्वरूप’ हे तथ्य मांडू पाहणारे इतिहासका विल्यम डॅलरिम्पल यांचे हे नवे पुस्तक ईस्ट इंडिया कंपनीचा भारतात शिरकाव आणि विस्तार कसा झाला, याची रोचक कहाणी सांगते.. चिमूटभर इंग्रजांनी यथावकाश अख्खा भारत काबीज केल्याची कथा भारतात शालेय इतिहासामुळे ढोबळमानाने परिचित असते. मात्र २०१५ साली ऑक्स्फर्ड विद्यापीठात ख्यातनाम लेखक आणि खासदार शशी थरूर यांच्या छोटय़ा, परंतु घणाघाती भाषणाने इंग्रज वसाहतवादाचा भेसूर चेहरा जगभर पुन्हा एकदा उघड केला. समाजमाध्यमांमार्फत त्यांच्या भाषणाचे दृक्मुद्रण प्रसारित झाले आणि या विषयाबद्दल पुन्हा नव्याने चर्चा होऊ लागली. थरूर व जॉन विल्सन यांच्या पुस्तकांनंतर प्रख्यात लेखक विल्यम डॅलरिम्पल यांचे नवे पुस्तकही त्याच मालिकेतील आहे. संशोधन आणि ओघवती, रोचक मुद्दे अधोरेखित करणारी लेखनशैली या दोहोंची सांगड घालणाऱ्या मोजक्यांमध्ये डॅलरिम्पल यांची गणना होते. ३१ डिसेंबर १६०० रोजी इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना झाली. इंडोनेशियामध्ये मसाल्यांच्या व्यापाराकरिता अयशस्वी प्रयत्न केल्यावर कंपनीने भारतावर भर दिला. कापडासोबतच नीळ, गंधक, इत्यादी वस्तूंचा व्यापार होऊ लागला. या पुस्तकात सतराव्या शतकातील कंपनीची ओझरती चर्चा झाल्यामुळे त्यामागील पार्श्वभूमीची नीट कल्पना येते. सुरतेला वखार उघडण्यासाठी थॉमस रो या इंग्रज राजदूताने तत्कालीन मुघल सम्राट जहांगीरशी केलेल्या वाटाघाटींचे वर्णन सांस्कृतिक फरकांचे उत्तम उदाहरण म्हणून मुळातूनच वाचण्यासारखे आहे. मुंबई, कोलकाता आणि मद्रास ही ठिकाणे ब्रिटिश सत्तेचे तीन खांब कशी बनली, याचा इतिहासही इथे येतो. औरंगजेबाच्या काळात मुघल साम्राज्य ताकदवान असताना झालेल्या अँग्लो-मुघल युद्धातील कंपनीच्या पराभवाचे तपशीलही रोचक आहेत. एकूणच मुघल साम्राज्य एकसंध टिकून असतानाची सुव्यवस्था आणि सामर्थ्य यांपुढे युरोपीय कसे हतबल होते, हे डॅलरिम्पल आवर्जून सांगतात. यातच शिवचरित्राला थोडक्यात स्पर्श करून डॅलरिम्पल पुढे मुघल-मराठे संघर्ष विस्ताराने कथन करतात. पुढे मराठय़ांच्या उत्कर्षांची आणि मुघलांच्या अपकर्षांची नांदी सांगून ते वाचकांना एकदम नादिरशहाच्या आक्रमणापाशी नेऊन पोहोचवतात. नादिरशहाने केलेली दिल्लीची अनिर्बंध लूट हा मुघल साम्राज्याला, विशेषत: राजधानी दिल्लीला बसलेला मोठाच धक्का असून त्यानंतर मुघलांचे उरलेसुरले सामर्थ्यही संपू लागले. मुघल आणि अन्य भारतीय सत्तांमध्ये या घडामोडी चालू असतानाच इ.स. १७५० पासून बंगाल प्रांतात एकामागोमाग एक अतिशय वेगाने घटना घडू लागल्या. बंगालमध्येच ब्रिटिश साम्राज्याची पायाभरणी झालेली असल्याने तेथील घडामोडी अधिक विस्ताराने वर्णिलेल्या आहेत. बंगालमधील घडामोडी नवाब अलीवर्दीखान १७५६ साली मरण पावल्यापासून १७७० सालच्या दुष्काळापर्यंत बंगालचा आणि त्यासोबतच कंपनीचाही चेहरामोहरा आमूलाग्र बदलला. बंगाल हा कंपनीच्या शासनाखाली येणारा पहिला भारतीय प्रदेश बनला. व्यापारी संस्थेपासून एका सामर्थ्यशाली सत्तेपर्यंत कंपनीचा प्रवासही प्रथम इथेच झाला. या अभूतपूर्व स्थित्यंतराची कहाणी डॅलरिम्पल विस्ताराने सांगतात. अलीवर्दीखानानंतर त्याचा नातू सिराजउद्दौलाच्या मनमानी कारभारावर कुटुंबीयांसोबतच जगत्सेठसारखे सावकारही नाखूश होते. इंग्रजांसोबतच्या वादामुळे सिराजने कोलकात्यावर स्वारी करून कब्जा केला. प्रत्युत्तरादाखल मद्रासहून क्लाइव्ह आणि वॉट्सनने पाठवलेल्या सैन्याने कोलकाता व चंद्रनगरचे फ्रेंच ठाणे ताब्यात घेतले आणि त्यातूनच प्लासीची लढाई झाली. मीरजाफरच्या दगाबाजीमुळे सिराजचा त्यात पराभव झाला. मीरजाफर आणि कंपनीमधील कराराप्रमाणे सिराजला मारण्यात आले. मीरजाफरशी संबंध सुरुवातीला चांगले असूनही बंगालमधील अराजक थांबवण्यात आलेल्या अपयशामुळे त्याला हटवून त्याचा जावई मीरकासिमला नवाब करण्यात आले. मीरकासिमने अल्पावधीतच राज्यकारभारात चांगला जम बसवून बंगालची आर्थिक घडी अंशत: नीट बसवली. दिल्लीहून निसटून बंगालमध्ये आलेल्या नामधारी मुघल बादशहा शाहआलमकडून बंगालची दिवाणगिरीही स्वत:ला मिळवली. इंग्रजांच्या उद्धटपणा आणि करचुकवेगिरीला वैतागलेल्या मीरकासिमने शाहआलमसोबतच अवधच्या शुजाउद्दौलासोबत युती केली. शाहआलमच्या दिल्लीतील पुन:स्थापनेसोबतच इंग्रजांची खोड मोडणे हा या युतीचा मुख्य हेतू होता. पण १७६४ मध्ये बक्सारच्या लढाईत इंग्रजांनी या त्रिकुटाचा पराभव केला. शुजाउद्दौलाने स्वत: मीरकासिमला कैद करून त्याची संपत्ती हडपली. इंग्रजांनी शुजाउद्दौलाशी फायदेशीर करार करून त्याला धाकात ठेवले. शाहआलमला अलाहाबादेत ठेवून त्याच्या हस्ते बंगालची दिवाणगिरी मिळवली. अशा प्रकारे कंपनीला भारतातील सर्वात सुपीक आणि श्रीमंत प्रांत जवळपास आयताच ताब्यात मिळाला. कंपनीने त्याचा पुरेपूर फायदा उठवून बंगाल लुटण्यास सुरुवात केली. या घटनांमधील बारकावे डॅलरिम्पल यांच्या ओघवत्या शैलीत वाचून घटनांच्या वेगाची आणि दूरगामी परिणामांची कल्पना येते. शुजाउद्दौलाचा बेरकीपणा आणि त्याच्याही वरताण करणाऱ्या इंग्रजांची कुटिलता वाचकांसमोर यथातथ्य उभी राहते. यामुळे कंपनीचे उखळ प्रमाणाबाहेर पांढरे झाले. पण बंगालमधील जनसामान्यांसाठी कंपनीचे शासन म्हणजे मरण होते. याचे प्रत्यंतर १७७० सालच्या दुष्काळात आले. कमी पावसामुळे पिकांवरही परिणाम झाला, बंगालभर अन्नान्न दशा होऊनही मोजके अपवाद वगळता कोणत्याही सवलतीशिवाय कंपनीने वसुली चालूच ठेवली. परिणामी कंपनीला मोठा फायदा होऊन भांडवलदारांनाही उत्तम परतावा मिळाला. समकालीन साधनांआधारे याचे करुण चित्र डॅलरिम्पल उभे करतात. हळूहळू बंगालमधील अत्याचारांची कहाणी इंग्लंडपर्यंत पोहोचली. तत्कालीन छापील माध्यमांद्वारे हा विषय अखेरीस पार्लमेंटमध्ये पोहोचल्यावर क्लाइव्हसह अनेकांवर भ्रष्टाचाराचे आरोप होऊन त्यांना पदच्युत करण्याचे प्रयत्नही झाले. त्यात पुरेसे यश न येताही तत्कालीन पंतप्रधान लॉर्ड नॉर्थने कंपनीला पार्लमेंटप्रति उत्तरदायी करण्यात यश मिळवले. याच सुमारास नुकत्याच दिलेल्या परताव्यामुळे आणि अनेक युद्धांमुळे कंपनीवरचा आर्थिक बोजा वाढला होता. इंग्लंडमधून घेतलेल्या कर्जाची परतफेड आणि कस्टम डय़ुटी भरण्यात १७७२ मध्ये प्रथमच कंपनीला अपयश आले. परंतु पार्लमेंटचे जवळपास ४० टक्के सदस्य हे कंपनीचे शेअरहोल्डर असल्याने आणि इंग्लंडचा जवळपास निम्मा परदेशी व्यापार कंपनीतर्फे होत असल्यामुळे पार्लमेंटतर्फे कंपनीला ‘बेल-आऊट’ करण्यात आले. कंपनीवर नियंत्रणाचे बहुतेक प्रयत्न हे कंपनी आणि पार्लमेंट सदस्य व राजघराणे यांची मिलीभगत असल्याने अयशस्वी होत. साधनशुचितेकडे पूर्ण दुर्लक्ष करून हेतू साध्य करणारा कंपनीचा मनमानी कारभार वाचकांच्या मनावर बिंबवण्यात डॅलरिम्पल यशस्वी झाले आहेत. यादरम्यानच शाहआलम महादजी शिंदेंच्या संपर्कात होता. त्यांच्या मदतीने १७७३ मध्ये तो पुन्हा दिल्लीच्या गादीवर बसला. त्याचा सरदार नजफखान आणि महादजी शिंदे या दोघांनी रोहिल्यांवर स्वारी केली. पत्थरगडला नजीबखानाचा मुलगा झाबेताखान याचा दोघांनी पराभव केला. झाबेताखानाचा मुलगा गुलाम कादिर याला मुघलांच्या हवाली करण्यात आले. शाहआलमने त्याची चांगली काळजी घेऊनही त्याला नपुंसक केल्याने गुलाम कादिर त्याच्यावर चिडून होता. पुढे शाहआलमची व्यवस्था लावून महादजी अन्यत्र मोहिमांसाठी निघून गेले तेव्हा नजफखानाने दिल्लीच्या आसपासचा काही भाग आपल्या कौशल्याने जिंकून घेतला. एका दशकभराने नजफखानही मरण पावल्यावर शाहआलमची शेवटची आशाही मावळली. पुढे १७८८ मध्ये गुलाम कादिरने महादजी शिंदे हे राजस्थानात असल्याचा फायदा घेऊन रोहिल्यांच्या छोटय़ा सैन्यासह दिल्लीवर हल्ला करून राजपरिवारावर अनन्वित अत्याचार व लूटमार केली. महादजी शिंदे परत आल्यानंतर त्यांनी गुलाम कादिरला पकडून ठार मारले. शाहआलमने आपला बचाव आणि मुघल साम्राज्याच्या स्थापनेसाठी केलेल्या अनेक खटपटींचे तपशीलवार वर्णन या पुस्तकात आलेले आहे. विशेषत: शाहआलमची इतकी तपशीलवार माहिती अन्यत्र मिळणे विरळाच. सामान्यत: दुर्लक्षित असलेला हा पैलू डॅलरिम्पल विस्ताराने सांगतात. दोन आव्हाने : मैसूर आणि मराठे कंपनीला आव्हान देऊ शकणाऱ्या दोनच सत्ता आता उरल्या होत्या- मैसूर आणि मराठे. हैदरअलीने १७६७ व १७८० मधील पोल्लिलूरच्या लढाईत कंपनीच्या केलेल्या दणकेबाज पराभवांमागे कुशल लष्करी नियोजन होते. हैदर आणि त्याचा पुत्र टिपू सुलतान या दोघांनी कंपनीप्रमाणेच आपल्याही वखारी देशोदेशी उघडण्यासोबतच आरमारही विकसित केले होते; परंतु वेळ आणि पैशाअभावी ते मागे पडले. परदेशात आपले प्रतिनिधी पाठवून आंतरराष्ट्रीय साहाय्य मिळवण्यासाठीही टिपूने खूप खटपट केली होती. फ्रेंचांकडून तंत्रज्ञानाची आयात करून आपले लष्कर अद्ययावत ठेवण्यात त्यांना यशही मिळाले होते. विशेषत: हैदरच्या काळात दक्षिण भारतात मैसूरचे सामर्थ्य खूप वाढले होते. पण पुढे टिपूच्या काळात मैसूरचे मराठे व निजामाशी असलेले संबंध पूर्वीपेक्षा बिघडल्याने मैसूरचे सामर्थ्य कमी कमी होत गेले. अखेरीस १७९२च्या तहान्वये टिपूला कंपनीस बराच प्रदेश द्यावा लागला. बंगालनंतर कंपनीला झालेला हा मोठाच प्रदेशलाभ होता. धर्मवेड आणि अनावश्यक क्रूरपणा या अवगुणांनीही टिपूचे खूप नुकसान केले. १७९९ मध्ये अखेरच्या अँग्लो-मैसूर युद्धात टिपू मरण पावल्यावर मैसूरचा धोका ब्रिटिशांसाठी नष्ट झाला. मैसूरच्या तांत्रिक, लष्करी (रॉकेट्स) व आर्थिक सुधारणांची तपशीलवार चर्चा करून डॅलरिम्पल दाखवून देतात की, भारतीय राज्येही कंपनीला तिच्याच युक्त्या वापरून हरवू शकत होती. त्याचे स्पष्ट प्रत्यंतर मैसूरसंबंधित प्रकरणे वाचताना येते. हैदराबादच्या निजामासोबत तैनाती फौजेचा करार अगोदरच केलेला असल्याने इंग्रजांचे पुढील शत्रू मराठेच होते. १७७९ मध्ये प्रथम अँग्लो-मराठे युद्धात अनेक ठिकाणी इंग्रज लष्कराला मराठय़ांनी गनिमी काव्याने हतबल केले. १७८२ मधील सालबाईच्या तहाने दोहोंत शांतता प्रस्थापित होऊनही इंग्रजांनी मराठय़ांच्या दुफळीचा फायदा घेण्यासाठी बरेच प्रयत्न केले. नाना फडणवीसांनी कंपनीची चाल ओळखून निजाम आणि हैदर यांच्याशी युतीचा प्रस्ताव ठेवला होता; परंतु टिपूच्या आडमुठेपणामुळे पुढे युती झाली त्याच्याविरुद्ध! नानांचे राजकारण पाहता, डॅलरिम्पल त्यांना ‘मराठा मॅकिआव्हेली’ असे सार्थ संबोधन वापरतात (निकोलो मॅकिआव्हेली (इ.स. १४६९ ते १५२७) हा इटलीतील राजकीय तत्त्वज्ञ होता.). महादजी आणि नाना या दोघांच्याही मरणानंतर मराठेशाहीत अराजक डोके वर काढू लागले. महादजींनी डय़ुबॉइन या फ्रेंच सेनापतीच्या साहाय्याने विकसित केलेली आणि अखिल उत्तरेत गाजलेली सेना पुढे दौलतराव शिंदे नीट वापरू शकले नाहीत. होळकरांच्या सत्तासंघर्षांत दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांनी हस्तक्षेप केल्याने चिडलेल्या यशवंतराव होळकरांनी १८०२ मध्ये पुण्यावर हल्ला केला. त्याला भिऊन पेशवे पळून इंग्रजांना जाऊन मिळाले. पुढे पेशव्यांशी १८०३ मध्ये तैनाती फौजेचा करार करून इंग्रजांनी त्यांना आपल्या अंकित केले आणि त्याच एक-दोन वर्षांत शिंदे आणि होळकरांचाही पराभव करून त्यांच्याशीही तसेच करार केले. उत्तरेत लेक नामक सेनापतीने दिल्लीवर स्वारी करून नामधारी मुघल बादशहाला कंपनीअंकित केले. इथे पुस्तकातील कथाभाग संपतो. मुघल बादशहाला आपल्या अंकित करणे हेच लेखकाच्या मते कंपनीच्या सत्तेचे परिणत स्वरूप असल्याचे दिसते. बलस्थान आणि मर्यादा मराठेशाहीतील गुंतागुंतीच्या आणि महत्त्वाच्या या घटनाक्रमाचा परामर्श डॅलरिम्पल त्रोटकपणेच घेतात. कंपनीला हरवण्याची मराठय़ांची क्षमता, नामधारी मुघल बादशहाला आपल्या अंकित करणे, आदींचा उल्लेख करूनही त्यासंबंधीचे विशेष तपशील ते देत नाहीत. तुलनेने शाहआलमच्या खटपटींना बरीच जागा मिळते. इंग्रजांचे सर्वात प्रबळ आरमारी शत्रू असलेल्या आंग्रेंचा साधा उल्लेखही येत नाही. याखेरीज खटकणारी गोष्ट म्हणजे तत्कालीन भारतातील सत्तासंघर्षांकडे डॅलरिम्पल मुघलकेंद्री दृष्टिकोनातूनच पाहतात. मुघलांना नामधारी प्रतिष्ठा असूनही शेवटी मराठय़ांना हरवूनच कंपनीने भारतावर राज्य केले, हे सत्य या पुस्तकातून पुढे येत नाही. अठराव्या शतकाकडे ‘अराजकाचे शतक’ म्हणून बघण्याची पूर्वी परंपरा होती; कारण ब्रिटिशांच्या समर्थनासाठी त्याचा उपयोग होत असे. याविरुद्धच्या संशोधनानंतरही हा जुना समज कायम आहे. मुघल आणि ब्रिटिश यांमधील स्थित्यंतराच्या काळातील एक प्रादेशिक सत्ता इतके दुय्यम स्थान मराठेशाहीचे खचितच नव्हते. या पुस्तकाद्वारे मराठय़ांच्या इतिहासाला न्याय मिळत नाही, हे खेदाने म्हणावे लागते. या मोठय़ा त्रुटी सोडल्यास, कंपनी व क्लाइव्ह, हेस्टिंग्ससारख्या कंपनीच्या अधिकाऱ्यांबद्दल पुस्तकात मोठी तपशीलवार माहिती मिळते. कंपनीच्या साम्राज्यवादी मनोवृत्तीवर लेखकाने टीका करूनही, विशेषत: वॉरन हेस्टिंग्सने केलेल्या भ्रष्टाचाराचा उल्लेखही इथे येत नाही. त्याच्या महाभियोगाची प्रसिद्ध कहाणी मोठय़ा विस्ताराने येऊनही एकुणात त्याचे समर्थनच सापडते. तेच क्लाइव्हच्या राक्षसी महत्त्वाकांक्षेचे वर्णन विस्ताराने येते. तांत्रिक प्रगतीपेक्षा कंपनीचे भारतातील अफाट आर्थिक सामर्थ्य हाच भारतातील त्यांच्या बंगालनंतरच्या विजयाचा पाया असल्याचे डॅलरिम्पल आवर्जून सांगतात. ब्रिटिश सैन्यापेक्षाही दुप्पट असलेले कंपनीचे सैन्य आणि त्याआधारे भारतात मनमानी करणारी कंपनी, तिच्यावर नियंत्रण ठेवायला धडपडणारे ब्रिटिश अधिकारी, जगभरातील कंपनीचा जगड्व्याळ कारभार यांची उत्तम कल्पना पुस्तक वाचून येते. उत्तम छपाई, अनेक चित्रे आणि विविध स्रोतांमधील रोचक आकडेवारी दिल्याने पुस्तक अधिक वाचनीय होते. विषयच मोठा असल्याने कैक ठिकाणी योग्य तो न्याय दिला गेलेला नाही. हे अटळ नक्कीच म्हणता येणार नाही. ब्रिटिश आणि मुघल इतिहासातील नेहमीची तथ्ये सोप्या भाषेत काही ठिकाणी अधिक माहितीसोबत सांगितली आहेत, त्यावरून तुलनेने थोडय़ा अधिक तपशिलात या सत्तांतराची ढोबळ कल्पना हे पुस्तक वाचून येते. हेच याचे बलस्थान व मर्यादाही! -निखिल बेल्लारीकर | ...Read more

PARVA
PARVA by DR. BHYRAPPA S. L. Rating Star
SAPTAHIK SAKAL 22-02-2020

भैरप्पांची ‘पर्व’ कादंबरी मराठीत उशिरा आली. कादंबरी असूनही महाभारतातल्या सर्व अद्भुत घटना भैरप्पांनी तर्काच्या चौकटीत बसवल्या आहेत. ज्योतिष्यांनी वर्तवलेले कंसवधाचे भाकीत, जरासंधवध, जयद्रथाला ठार करताना सूर्यास्ताचा आभास आणि इतर सर्व. यात द्रोणाचार्यएकलव्य आणि परशुराम-कर्ण यांचे संबंध चक्क सौहार्दाचे दाखवले आहेत. जरासंधाला कृष्ण ‘थोडा सुंदर, पण विलक्षण आकर्षक चेहरा’ असा दिसतो! अनेक फ्लॅशबॅक्स असूनही कादंबरी रटाळ होत नाही. शेवटच्या प्रकरणात युद्धाचे भीषण परिणाम आणि नैसर्गिक आपत्ती सामोऱ्या येतात. -विजय तरवडे ...Read more