* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
  • Original Book Title: JRD : EK CHATURASTRA MANUS
  • Availability : Available
  • ISBN : 9788177666250
  • Edition : 7
  • Publishing Year : JANUARY 2006
  • Weight : 0.00 gms
  • Pages : 160
  • Language : MARATHI
  • Category : BIOGRAPHY
  • Sub Category : BUSINESS, INDUSTRY, SPORTS
Quantity
Buying Options:
  • Ebooks:
  • Print Books:
J. R. D. TATA IS THE FIRST TO BE FELICITATED WITH THE HIGHEST AWARD, `BHARAT RATNA`; AND HE IS THE ONLY INDUSTRIALIST UPON WHOM THIS HONOUR HAS BEEN BESTOWED. HE HAS ALWAYS PREFERRED THE WELFARE OF THE COUNTRY IN COMPARISON WITH PERSONAL WELFARE. HE ALWAYS FEELS THAT WHATEVER IS BEST FOR MY NATION IS BEST FOR TATA. TODAY THE CULTURE OF TATA HAS MANY SALIENT FEATURES. TATA ALWAYS FOLLOWS PRINCIPLES, REMEMBERS THE CONSCIENCE, ALWAYS CARES FOR THE HANDS AND MINDS THAT KEEP THE BUSINESS RUNNING SUCCESSFULLY, USES THE NATIONAL WEALTH FOR THE WELFARE OF THE NATION, AND ALSO DEVELOPS THE AREA WHERE THEIR INDUSTRIES ARE SET. J. R. D. HAS ALWAYS BOOSTED NEW IDEAS, NEW MINDS. HIS IS THE LION`S SHARE IN SHAPING MANY AN INDUSTRIALISTS. HE TRUDGED ALONG NEW PATHS; HE FOUND NEW WAYS, CREATED NEW TOUCHSTONES. HE HIMSELF HAS A RICH AND VARIED HERITAGE, CULTURED BACKGROUND, AND A VERSATILE PERSONALITY. THE ARTICLES IN THIS BOOK BRING US ACROSS MANY ASPECTS OF HIS PERSONALITY. WHAT WE LIKE THE MOST ABOUT THIS LEADING INDUSTRIALIST IS THE COMPASSIONATE, CONNOISSEUR, SILVER-TONGUED AND HAPPY HUMAN IN HIM.
‘भारतरत्न’ हा सर्वोच्च नागरी सन्मान मिळालेले पहिले अन् एकमेव उद्योगपती जेआरडी टाटा यांनी उद्योगाचा विकास करताना ‘जे देशाच्या भल्याचे ते टाटांसाठी उत्तमच असेल’ हा विचार प्रधान मानला. नीतीमूल्यांची बूज राखत व्यवहार, उद्योग चालवणारे हात अन् मने जपणे, समाजातून मिळवलेली संपत्ती समाजाच्या विकासासाठी वापरणे, उद्योग उभा असलेल्या परिसराचा विकास ही टाटा उद्योगसमूहाची संस्कृती आहे. नव्याचे स्वागत करत जेआरडींनी अनेकजणांना घडवले, नव्या वाटा खोदल्या, नवे मापदंड निर्मिले. त्यांना लाभलेला उज्ज्वल वारसा, व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण, नवे आयाम मिळत विकसित झालेले त्यांचे समृद्ध, चतुरस्त्र व्यक्तिमत्त्व याची ओळख या पुस्तकातील लेख करून देतात. विशेषत: अनेकविध भूमिकांना पुरून वर दशांगुळे उरणारा त्यांच्यातील सहृदय, रसिक, संभाषण चतुर, आनंदी ‘माणूस’ वाचकाला अधिक भावतो.
Video not available
No Records Found
No Records Found
Keywords
#JRDTATA #MADHURISHANBAUG #BHARATRATNA # #JRDTATA #MADHURISHANBAUG #BHARATRATNA #मराठीपुस्तके#मराठीप्रकाशक #MARATHIBOOKS#ONLINEMARATHIBOOKS#TRANSLATEDMARATHIBOOKS#TBC#TRANSLATEDBOOKS@50% #TRANSLATEDFROMENGLISHTOMARATHI
Customer Reviews
  • Rating StarRevan Lonkar

    " उच्च विचार, उच्च भाषा आणि उच्च वर्तन " हे स्वधर्मीय ब्रीद अक्षरशः जगलेले कुटुंब म्हणजे " टाटा कुटुंब ". टाटा ..नावातच सर्व काही टाटा म्हणजे दूरदृष्टी टाटा म्हणजे समर्पण टाटा म्हणजे दातृत्व टाटा म्हणजे निस्सीम देशभक्ती.. आणि या सरव गुणांचा महामेरू म्हणजे " जहांगीर रतन दादाभाई उर्फ जेआरडी. कोणतीही औपचारिक पदवी हाताशी नसताना दूरदृष्टी , माणसांची पारख , त्यांना हाताळण्याचे कसब , कामाप्रती असलेले समर्पण आणि वेळप्रसंगी घेतलेले कठोर निर्णय यामुळे त्यांनी टाटा उद्योगसमुह एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवला. आकाशाप्रती असलेल्या प्रेमातून सुरू केलेली विमानसेवा नंतर तेवढ्याच प्रेमाने देशाला अर्पण केली. १ रुपया या नाममात्र वेतनावर सुमारे ५ दशके तिचे अध्यक्षस्थान भूषविले हा तर एक विक्रमच आहे. परिपूर्णतेचा ध्यास असलेल्या जेआरडी यांनी स्टॅटिकल , व्यवस्थापनशास्त्र , प्रशिक्षण केंद्र यांसारखे त्याकाळी एकदम अपरिचित असलेले विभाग सुरू करून दूरदृष्टी दाखवली. "दातृत्व म्हणजे टाटा " या समिकरणास जेआरडी ही जागले. नारळीकर पितापुत्र , शास्त्रज्ञ डॉ. रामन्ना , माजी राष्ट्रपती के आर नारायण आणि या सारख्या सुमारे २००० पेक्षा जास्त बुद्धिवंत लोकांना टाटा स्कॉलरशिप चा लाभ मिळाला.टाटा कॅन्सर हॉस्पिटल , टीआयफर यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या कैक संस्थांना टाटांची भरीव देणगी व जेआरडी यांच्या सारखे भक्कम पाठबळ लागले. देशाचा विचार करताना आणलेला " बॉम्बे प्लॅन " असो अथवा लोकसंख्या वाढीचा विचार करता आणलेले " फॅमिली प्लॅंनिंग फौंडेशन " असो. आपल्या समूहाची गरज बाजूला ठेवून त्यांनी नेहरू वा इंदिरा गांधी सरकारला मदतीसाठी अनेक वेळा आपली तज्ञ मंडळी पाठवून दिली.वेळप्रसंगी एक जागरूक नागरिक बनून काही सरकारी विरोधही दर्शवला. खरंतर जेआरडी यांचे इतके पैलू आहेत की ते पुस्तक वाचल्या शिवाय कळणारच नाहीत.त्यांच्या या पैलूंमुळेच त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार " भारतरत्न " प्राप्त झाला. त्यावेळेस असे म्हटले गेले , " भारतरत्न या पुरस्काराचा सन्मान झाला ". ...Read more

  • Rating StarDAINIK SAKAL

    पुलादनिर्मितीपासून विमानसेवेपर्यंत अनेक क्षेत्रांत जेआरडी टाटा यांचे कर्तृत्व लखलखीत आहे. म्हणूनच ते ‘भारतरत्न’ हा देशातील सर्वोच्च सन्मान मिळवणारे पहिले उद्योजक ठरले. त्यांच्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वाविषयी, त्यांनी मिळवलेल्या व्यावसायिक यशाविषयी सर्सामान्यांना नेहमीच उत्सुकता असते. जेआरडींची जडणघडण, त्यांचे लहानपण, वडील रतन टाटा, फ्रेंच आई, इतर भावंडे, पत्नी या वैयक्तिक बाबी मांडण्यात आल्या आहेत त्यांनी उद्योगसमूहाच्या प्रगतीसाठी घेतलेले कष्ट, त्यांची गुणग्राहकता, हवाई सेवेच्या क्षेत्रात त्यांनी कमावलेले यश याविषयीही येथे माहिती मिळते. त्यांच्याबाबतच्या अनेक प्रसंगांतून वाचकांचे मनोरंजन होईल व बोधही मिळेल. एका उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वाची ओळख करून घेण्यासाठी हे पुस्तक उपयुक्त ठरेल. आर. एम. लाला यांच्या इंग्रजी लेखनाच्या आधारे हे पुस्तक लिहिले गेले आहे. -धरित्री जोशी ...Read more

  • Rating StarDAINIK TARUN BHARAT 02-07-2006

    एक चतुरस्र माणूस ... ‘अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व’ हा शब्द सर्वपरिचित आहे. परंतु जे आर. डी. यांचे जीवन पाहिले, वाचले म्हणजे वाटते या माणसाच्या जीवनाचे पैलू मोजताच येणार नाहीत. ‘बियाँड द लास्ट ब्ल्यू माऊंटन’ हे आर. एम. लाला यांनी लिहिलेले जे. आर. डी. टाटाचे चरित्र वाचून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाने भारून न जाणारा वाचक विरळाच लाला यांनी टाटा उद्योगसमूहावर अनेक लेख, पुस्तके लिहून सर्वसामान्य वाचकाला जेआरडीची ओळख करून दिली. त्यांच्या पुस्तकाचा व अनेक लेखांचा संदर्भासाठी उपयोग करून प्रा. माधुरी शानभाग यांनी हे पुस्तक प्रसिद्ध केले. फक्त बेळगावकरांनाच नाही, तर ‘अग्निपंख, स्वप्नाजमन सत्याकडे’... यासारख्या अनेक पुस्तकांद्वारे हे नाव आता सर्वपरिचित झाले आहे. या पुस्तकाची अर्पण-पत्रिका मला फार भावली. लेखिकेने लिहिले आहे, जेआरडी टाटा उद्योगसमूह, त्यातील माणसे यांची देशाला यथार्थ ओळख करून देणाऱ्या आर. एम. लाला यांच्या अभ्यासपूर्ण लेखणीला सादर समर्पण. पुस्तकाच्या अनुक्रमावरूनच या महान व्यक्तिमत्त्वाची चटकन ओळख पटते आणि व्यक्तिमत्त्वातील अनोखेपण जाणवते. दहा प्रकरणांमध्ये लेखन कंपन्या होत्या. एवूâण व्यवहार सतरा कोटी रुपयांच्या आसपास होता. १९० साली त्यांनी चेअरमनपद सोडले तेव्हा एकूण कंपन्यांची संख्या ९५ होती आणि व्यवहाराने दहा हजार कोटीचा आकडा ओलांडला होता. ‘परफेक्शन इज इन डिटेल्स’ हे त्यांचे सर्व क्षेत्रामध्ये महत्त्वाचे सूत्र होते. अचुकता हा कामाचा निकष होता. ‘अंदाजे’ हा शब्द त्यांना आवडत नसे. कोणत्याही उद्योगात, संस्थेत चल-अचल संपत्तीपेक्षा उत्तम माणसे महत्त्वाची, अमोल असतात अशी जेआरडींची धारण होती. तीन वचन सांगते, एक वर्षांची विकास योजना आखायची असेल तर मका पेरा, पंचवीस वर्षे पुढे पाहायची असतील तर झाडांच्या बिया पेरा आणि शंभर वर्षे विकास साधायचा असेल तर माणसे पेरा. जेआरडींनी अशी माणसे पेरली आणि त्यांनी आपापले भोवताल हिरवेगार, समृद्ध केले. अर्थतज्ज्ञ दिनशॉ, जे. डी. चोक्सी, नानी पालखीवाला, होमी मोदी, दलाल, रुसी मोदी, जॉन मथाय, ए. डी. श्रॉफ, मेहता, सुमंत मुळगावकर, अजित केरकर, पेंडसे, दरबारी सेठ, मिनू मसानी अशा अनेकांना निमंत्रण देऊन जेआरडींनी टाटांच्या सेवेत सामावून घेतले. या उद्योगाच्या महामेरूकडे सौंदर्यदृष्टीसुद्धा पुरेपूर होती. याचे सुरेख उदाहरण म्हणजे केरळमधील मुन्नारजवळचे हत्तीसाठी असलेले आरक्षित जंगल अन् हजारो एकर पसरलेले चहाचे मळे. ‘हॉटेल ताजमहाल’ या देशातील पहिल्या पंचतारांकित हॉटेलची उभारणी आणि पुढे यातूनच देशभरात उभी राहिलेली ताल ग्रुप ऑफ हॉटेल्सची साखळी. पारशी वडील, फ्रेंच आई असलेल्या जेआरडींचा जन्म जरी पॅरिसमध्ये झाला, शिक्षण फ्रान्स, इंग्लंड आणि भारतात झाले तरी आपली कर्मभूमी भारत आहे याचा त्यांना कधीही विसर पडला नाही. सर्वांत मोठ्या गणल्या जाणाऱ्या उद्योगसमूहाचा प्रमुख म्हणून देशाशी असलेली बांधीलकी त्यांनी कृतीतून व्यक्त केली. देशहिताचे अनेक उपक्रम राबवले. हे देशप्रेम एका कार्यक्षम, कर्तृत्ववान माणसाचे असल्याने ते डोळस, द्रष्टे विस्तारले आहे. १. वारसा– कुटुंबाचा, उद्योगाचा, संस्काराचा, २. उद्योगाचा महामेरू, ३. जडण-घडण, ४. माणसे पेरणारा नेता, ५. आकाशाचा महाराजा, ६. डोळस, द्रष्टा देशभक्त, ७. दातृत्वाची जेथ प्रचीती, ८. वक्ता दशसहस्रेषु, ९. कवडसे, १०. घरातले जेआरडी. यामध्ये आकाशाचा महाराज आणि वक्ता दशसहस्रेषु ही प्रकरणे विस्तारित आणि अभ्यासपूर्ण आहेत. टाटा कुटुंबीय मूळ गुजरातेतील नवसारी या गावचे रहिवासी, कपड्याचा व्यापार करण्यासाठी मुंबईला आले. युरापियन पद्धतीने राहत असलेल्या मुंबईच्या उच्चभ्रू, श्रीमंत समाजात त्यांचा वावर होता. त्यामुळे जेआरडींची आई फ्रान्सची असूनही येथे मिसळून गेली. इंजिनियरिंग पदवीचे शिक्षण घेण्याची इच्छा अपूर्ण ठेऊन त्यांना उद्योगात शिरावे लागले. वडिलांची आज्ञा प्रमाण मानून वयाच्या अवघ्या विसाव्या वर्षी टाटा सन्समध्ये त्यांनी कामाला सुरुवात केली. तर नौरोजी सकलानवाला यांच्या अकस्मात मृत्यूनंतर चेअरमनपदी त्यांची नियुक्ती झाली. उद्योगात बदलत जाणाऱ्या गरजेनुसार त्यांनी अ‍ॅडमिनीस्ट्रेटिव्ह सर्व्हिसेस, एअरइंडिया, टाटा कॅन्सर हॉस्पिटल, टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रीसर्च, (टीआयएफआर), अ‍ॅटॉमिक एनर्जी एस्टॅब्लिशमेंट, नॅशनल सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स, नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ अ‍ॅडव्हान्स्ड स्टडीज, अशा अनेक संस्था स्थापन केल्या. जेआरडींनी आपल्या हाती सूत्रे घेतली, तेव्हा एकूण टाटा समूहात चौदा .......... आहे याचा त्यांना कधीही विसर पडला नाही. सर्वांत मोठ्या गणल्या जाणाऱ्या उद्योगसमूहाचा प्रमुख म्हणून देशाशी असलेली बांधिलकी त्यांनी कृतीतून व्यक्त केली. देशहिताचे अनेक उपक्रम राबवले. हे देशप्रेम एका कार्यक्षम, कर्तृत्ववान माणसाचे असल्याने ते डोळस, द्रष्टे नेतृत्व होते. ‘बॉम्बे प्लॅन’ त्याचेच मूर्त स्वरूप. हवाईसेवेतील योगदानाबद्दल जेआरडींवर अनेक सन्मानांचा वर्षाव झाल. एफ. एस. आय. संस्थेचे सुवर्णपदक, एडवर्ड वर्नर पुरस्कार हे प्रतिष्ठेचे आहेत. ‘डॅनियल गगनहेम’ पदकाने त्यांच्या सन्मानांवर शिरपेच खोवला. जानेवारी १९९२ मध्ये जेआरडींना भारत सरकारने ‘भारतरत्न’ हा सर्वोच्च सन्मान दिला. एका उद्योगपतीला हा सन्मान मिळालेले हे पहिले अन् एकमेव उदाहरण होय. जेआरडींच्या मिस्किल व खेळकर स्वभावाचे अनेक किस्से वर्णन करून लेखिकेने आपल्या लेखनाला एक किनार तयार केली आहे. एवढ्या उच्च पदावरील माणूस सामान्य लोकांच्यातसुद्धा किती खेळीमेळीने राहू शकतो हे वाचून आश्चर्य वाटते. शेवटी म्हटल्याप्रमाणे– ‘जीवनाची शर्यत उत्तम धावून जिंकली आपली कर्तव्ये उत्कटतेने पार पाडली आत्म्याची शांती माणुसकीने कमावली मानसन्मानांना धावत यावेच लागले हे पवित्र आत्म्या– सुस्वागतम्!’ हेच खरे. जेआरडी म्हणजे काय हे सर्वार्थाने कळण्यासाठी, समजून घेण्यासाठी, हे पुस्तक आबालवृद्धांनी जरूर वाचावे व त्यापासून प्रेरणा घ्यावी. -डॉ. शैलजा यादवाड ...Read more

  • Rating StarDAINIK LOKSATTA 14-05-2006

    मोठ्याचे छोटे चरित्र… भारताच्या औद्योगिक विकासात टाटा उद्योग समूहाचा वाटा सिंहाचा आहे, ही बाब सर्वज्ञात आहे. पोलादापासून हवाई सेवेपर्यंत अनेक क्षेत्रांत टाटा समूहाने केलेली कामगिरी देशाच्या आर्थिक विकासात महत्त्वपूर्ण ठरली आहे. या साम्राज्याचा पाया ालणारे जमशेटजी टाटा आणि समूहाला प्रगतीचा कळस गाठून देणारे जेआरडी अर्थात जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा ही उत्तुंग व्यक्तिचित्रे. जेआरडी तर ‘भारतरत्न’ हा देशातील सर्वोच्च सन्मान मिळविणारे पहिले उद्योजक ठरले. जेआरडींसारख्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वाच्या लोकांबाबत, त्यांनी मिळविलेल्या व्यावसायिक यशाबाबत, त्यांच्या वैयक्तिक, आयुष्याबाबत सामान्य लोकांमध्ये नेहमीच उत्सुकता असते. जेआरडींबाबत सामान्य मराठी वाचकांना असणारी उत्सुकता शमविण्यात ‘जेआरडी-एक चतुरस्र व्यक्तिमत्त्व’ हे प्रा. माधुरी शानभाग यांनी लिहिलेले चरित्रात्मक पुस्तक माफक प्रमाणात यशस्वी झाले आहे. आर.एम.लाला यांनी इंग्रजी भाषेत जेआरडींवर विपुल लिखाण केले आहे. त्या लेखनाच्या आधारे प्रा. शानभाग यांनी हे पुस्तक लिहिले आहे. जेआरडींची जडणघडण, उद्योग समूहाच्या प्रगतीसाठी त्यांनी घेतलेले कष्ट, हवाई सेवेच्या क्षेत्रात त्यांनी कमावलेले यश, त्यांची गुणग्राहकता आदी बाजूंवर प्रकाश टाकणारे लेख पुस्तकात आहेत. टाटा घराण्याचा इतिहास, जेआरडींचे लहानपण, त्यांचे वडील रतन टाटा, त्यांची फ्रेंच आई, इतर भावंडे, पत्नी या वैयक्तिक बाबीही वाचकांच्या समोर येतात.पुस्तक वाचताना एक बाब मात्र सातत्याने खटकते. हे लेखन म्हणजे इंग्रजी लेखांचे जसेच्या तसे भाषांतर आहे, हे वाचताना सतत जाणवत राहते. ज्या व्यक्तीचे चरित्र लिहिले जात आहे, तिच्या अंतरंगात शिरणे चरित्रलेखकाला काही अंशी तरी साध्य झाले आहे, असा भास वाचकाला झाला की चरित्रात्मक लेखन प्रभावी होते. हा लेखसंग्रह वाचताना काही वेळा तर लेखिकेलाही त्या प्रसंगी काय झाले हे नेमके समजले आहे की नाही, असा प्रश्न पडतो व लेखन उथळ होऊन जाते. (उदाहरणार्थ जेआरडी व केंद्रीय मंत्री किडवई’ यांच्यातील मतभेदाचे कथन.) अर्थात जेआरडी टाटा यांचे व्यक्तीमत्त्वच इतके उत्तुंग आहे की, लेखनात उणिवा असल्या तरी पुस्तकात आलेले अनेक प्रसंग वाचकांचे मनोरंजन करून जातात. हे प्रसंग, आठवणी नुसत्या मनोरंजकच नव्हे, बोधकही आहेत. तथ्यात्मक बाबी कळून घेण्यासाठीही हे पुस्तक उपयुक्त ठरावे. ...Read more

Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review
PLEASE SEND YOUR AUDIO REVIEW ON editorial@mehtapublishinghouse.com

Related Books

People Who Bought This Item Also Bought

Latest Reviews

I HAVE A DREAM
I HAVE A DREAM by RASHMI BANSAL Rating Star
Krishna Diwate

‘स्टे हंग्री स्टे फूलीश’ आणि ‘कनेक्ट द डॉटस’ या बेस्ट सेलर पुस्तकाच्या लेखिका ‘समाजातल्या परंपरागत समस्या सोडवण्याचा नवा मार्ग शोधून काढणार्‍या वीस सामाजिक उद्योजकांच्या प्रेरणादायी कहाण्या’ हे वाक्य पुस्तकाचे पहिले पान उघडले आणि दिसले. त्यामुळे माझ कुतुहल चाळवले आणि ते पुस्तक वाचायला सुरुवात केली. मनोगतात लेखिका म्हणतात की, आता नव्या दमाचे, डोक्याने आणि मनाने ही विचार करणारे काही जण एखाद्याच्या नजरेतील दुःख ओळखतात, पेटून उठतात; पण ते त्याच्यावर विचार एखाद्या उद्योजकाप्रमाणे करतात. म्हणून ते ‘सामाजिक उद्योजक.’ नफा मिळविण्याचा हव्यास नसला तरी ते बिझनेस मधील तत्वे वापरून ती गोष्ट साध्य करतात. हे काही तरी वेगळे आपण वाचत आहोत असे मला वाटले. त्यामुळेच ते पुस्तक वाचायला घेतले. ह्या मध्ये वीस लोकांची चरीत्रे आहेत. ते सर्व भारतीय, उच्चशिक्षित तरूण तरूणी आहेत. कोणी त्यातील शास्त्रज्ञ आहेत तर कोणी मरिन बायोलॉजिस्ट, आयआयटी, आयआयएम ग्रॅज्युएट आहेत पण कोणत्या कोणत्या सामाजिक प्रश्नाने ते अस्वस्थ झाले आणि नेहमीच्या मार्गाने न जाता वेगळीच वाट पकडली. पुस्तकात ‘रेनमेकर्स,’ ‘चेंजमेकर्स’ व ‘स्पिरिच्युअल कॅपिटॅलिस्ट’ असे तीन भाग आहेत. प्रत्येकात अनुक्रमे अकरा,सहा व तीन व्यक्तीमत्वांची ओळख करून दिली आहे. ‘सुलभ’ ही आधुनिक टॉयलेटस उभारणारे बिंदेश्वर पाठक ह्याच्या चरित्राने पुस्तकाची सुरुवात होते. जातीने बिहारमधील ब्राह्मण. पण लहानपणी टॉयलेटस साफ करणार्‍याला हात लावला त्यामुळे आजीने अक्षरशः शेण, गोमुत्र खायला लावले. पण त्याच बिंद्रेश्वरांनी अगदी योगायोगाने ह्याच क्षेत्रात काम करण्याचे ठरविले. अर्थात ही वाट निश्चितच सोपी नव्हती. अनेक हालअपेष्टा सोसत, जगाचे धक्के खात, अनेक समस्यांना तोंड देत आपले स्वप्न ‘सुलभ शौचालयाच्या’ माध्यमातून सुरु केले. तो सगळा खडतर प्रवास अर्थात पुस्तकातूनच वाचायला हवा. त्यासाठी त्यांनी केवळ ती यंत्रणा तयार केली नाही तर ती टॉयलेटस बांधून, त्यासाठी लागणारी प्रेरणा, शिक्षण, संभाषण, ट्रेनिंग, पाठपुरावा अशा सर्वच गोष्टी ‘सुलभ’ तर्फेच संभाळल्या जातात. सध्या ही संस्था स्वबळावर चालते. 100 ते 125 कोटी इतके तिचे वर्षाचे उपन्न आहे. इतकेच नाही पूर्वी जे लोक सफाईचे काम करत असत त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणाचा खर्च संस्था करत आहे. ‘सुलभ पब्लिक स्कूल’ नावाने शाळा सुरु केली आहे. तरूणांसाठी व्होकेशनल क्लासेस चालवले जातात. म्हणजे मिळालेला नफा पुन्हा त्याच सफाई कामगारांच्या कल्याणासाठी वापरला जातो. टॉयलेटस बांधून भरपूर पैसा मिळवता येतो हे वाक्य पचायला जरा जडच जाते. अनिता आहुजा ही दिल्लीत सुखवस्तू कुटूंबात रहाणारी सामान्य स्त्री. पण कचरा वेचणार्‍या मुलांचे हाल पाहून त्यांच्यासाठी काही तरी करावे असे तिने ठरविले. तिने 1998 मध्ये कॉन्झर्व्ह नावाची संस्था उभी केली. व त्यातून पहिला प्रोजेक्ट सुरु केला तो म्हणजे आजुबाजूच्या परिसरातील कचरा उचलून त्याचे कंपोस्टखत तयार करणे. कचरा गोळा करण्यासाठी चांगल्या ढकलगाड्या आणल्या, युनिफॉर्म, आय कार्डची सोय केली. 2002 पर्यंत एक पूर्ण वेळ काम करणारी मोठी संस्था बनली. त्याचवेळी त्यांनी प्लॅस्टीकच्या कचर्‍यावर प्रयोग सुरु केले. तिचे पती शलभ ह्यांनी बिटस पिलानी मधून इंजिनिअरींग केले आहे. त्यांच्या मदतीने तिने फॅक्टरी सुरु करण्याचे ठरविले. शलभने मोठ्या प्रमाणावर प्लॅस्टिक शीटस निर्मिती करू शकेल असे मशीन तयार केले. त्यासाठी अर्थातच अनेक प्रश्न समोर उभॆ राहिले. चुका झाल्या, ठोकरा खाल्या पण त्यातून वाट काढत त्यांनी चिकाटीने प्रयत्न सुरुच ठेवले. आज दोघे मिळून कचर्‍यातील प्लॅस्टिक पिशव्या वापरून आकर्षक अशा हॅडबॅगस तयार करण्याचा कारखाना चालवतात. जे लोक सुरुवातीला केवळ कचरा उचलण्याचे काम करत होते, त्यांच्या काही कौशल्य दिसले की त्यांना वेगळे काढून ट्रेनिंग दिले जाते. मशीनवर असिस्टंटचे काम करू लागतात त्यातून काही लोक तर ग्रुप लिडर ही झाले आहेत. कटींग करणॆ, क्वालिटी तपासणॆ, फिनिंशींग, पॅकिंग अशी सर्व महत्वाची कामे ते करतात. आता ते कामगार झाल्यामुळॆ त्यांना चांगला पगार, प्रॉव्हिडंट फंड, ओव्हरटाईम अशा सुविधा मिळू लागल्या त्यापेक्षा ही जास्त त्यांना समाजात प्रतिष्ठा मिळाली. त्यांच्या साठी हे नवीनच आहे. अनिता व शलभ दोघॆही मेहनत घेतात पण एनजीओ असून ही भरपूर पैसा कमावणे त्यांना चुकीचे वाटत नाही. कारण आज ह्या एका उद्योगामुळे कित्येक कुटूंबाची आर्थिक स्थिती बदलून गेली आहे. अशीच अजून एक प्रेरणादायी कथा दिल्लीतील रंगसूत्र कंपनी चालविणार्‍या सुमिता घोस ह्यांची. स्वतः ग्रॅज्युएशन पूर्ण केल्यावर मास्टर इन इकॉनॉमिक्स ची पदवी घेतल्यावर संजॉय घोस ह्या या आय आर एम मधून शिक्षण घेतलेल्या ध्येयवादी तरूणाशी लग्न केले. पण दुर्दैवाने आसाममध्ये काम करत असताना त्यांची 1998 मध्ये उल्फाच्या अतिरेक्यांनी हत्या केली. त्यानंतर अनेक टक्केटोणपे खात, दोन लहान मुलांचा संभाळ करत सुमिताने ‘रंगसूत्र’ नावाची कंपनी काढली. त्याच्या मार्फत ती खॆडॆगावातल्या लोकांकडून कापड, शोभॆच्या वस्तू, बनवून घेते आणि त्या फॅब ईंडीयासारख्या प्रसिध्द कंपन्यांना विकते. जैसलमेर, बारमेर जिल्ह्यातले कारागिर तिच्यासोबत काम करत आहेत. अजून एक अशीच ध्येयवादी तरूणी म्हणजे इशिता खन्ना. डेहराडून मध्ये जन्म झालेली एक सर्वसामान्य मुलगी. पण निसर्गसंवर्धन आणि भूगोल या विषयांची आवड असलेली. म्हणूनच तिने आपल्या ग्रॅज्युएशन नंतर टाटा इंन्स्टीट्यूट मधून मास्टर्स केले. पर्यावरण क्षेत्रातच काम करायचे आहे हे निश्चित ठरवून तिने काही वर्षे नोकरी केली. त्यानंतर 2002 मध्ये नोकरी सोडून आपल्या दोन मित्रांसोबत स्पिती व्हॅलीमध्ये मूस नावाची एन्जीओ सुरु केली. तेथील स्थानिक महिलांचे ग्रुपस करून त्यांना तिथे असणार्‍या सीबक थॉर्न ह्या फळांच्या लागवडीचे ट्रेनिंग दिले. त्यावर प्रक्रिया करायला शिकवले. ही झाडॆ मातीला धरून ठेवतात त्यामुळे धूप रोखली जाते, शिवाय नायट्रोजन ही धरून ठेवत असल्याने जमिनीचा पोत सुधारतो. त्यामुळे ह्या फळांवर लक्ष केंद्रित केले. त्यामुळे तिथल्या बायकांना चांगला रोजगार मिळू लागला. त्याचबरोबर तिने स्थानिक तरूणांना पर्यटकांना ट्रेक किंवा जीप सफारीसाठी नेणे, कॅम्प लावणे, गरज पडल्यास प्रथमोपचार करणे ही कामे ही करायला शिकवले. कारण हळूहळू तिथे पर्यटन वाढू लागले. ते इको-फ्रेंडली करण्याकडॆ तिच्या इकोस्पियर संस्थेचा भर आहे. आता दरवर्षी पर्यटनातून 35 ते 40 लाखाचे उत्पन्न मिळते.आणि त्यातून नफा ही मिळतो. इकोस्पियर संस्थेने शेजारच्य़ा ‘लाहुल’ व्हॅलीमध्ये ही विकास कामे सुरु केली आहेत. पर्वतावर तयार होणार्‍या कचर्‍याच्या समस्येवरही तिला काहीतरी करायचे आहे. तिची संस्था लोकांना मुद्दाम तिथले लोक किती अवघड परिस्थितीत रहातात हे दाखवते. अतिशय थंडीत तिथे तापमान मायनस 35 पर्यंत खाली गेल्यावर हॅंडपंपने पाणी काढणे सुध्दा किती कठीण होते हे सांगितले जाते. तेव्हा आपल्यासारख्य़ा पर्यटकांना काय काय करता येईल याबद्दल ती जागरूकता निर्माण करते. मूळात हे पुस्तक 2012 साली लिहिलेले आहे. त्यामुळे आता ह्या वेगवेगळ्या प्रकारचे काम करणार्‍या संस्थेचे काम या दहा वर्षात खूपच वाढले असेल यात काही शंका नाही. दीनबंधू साहू हे मरिन बायोलॉजिस्ट आहेत पण ते प्रयोगशाळेतून बाहेर पडून समाजासाठी काम करतात. ‘प्रोजेक्ट चिलका’ ह्या त्यांच्या संस्थेमार्फत ओरिसातील लोकांना समुद्राची शेती करायला शिकवतात. ओरिसा मधील पुरी येथे जन्म झालेल्या दीनबंधूनी अतिशय हलाखीच्या परिस्थितीत शिक्षण घेतल्यानंतर दिल्लीत एमएसीला ॲडमिशन घेतली. परंतु योगायोगाने १९८७ मध्ये अंटार्क्टिक वर जाण्याची संधी मिळाली. नंतर पीएचडी पूर्ण केल्यानंतर अनेक देशांमध्ये नोकरी निमित्ताने फिरले. पण तरीही शेवटी दिल्ली युनिव्हर्सिटी मध्ये प्रोफेसर म्हणून काम सुरू केले. त्यांना समुद्री वनस्पती बद्दल विशेष आस्था होती; पण त्या बद्दल आपल्या देशात फारशी जागरूकता नव्हती. ही लागवड पर्यावरण पूरक असते शिवाय त्यातून स्थानिक लोकांना उत्पन्नाचे साधन मिळते. त्यासाठी डिएसटीने निधी मंजूर केला. मग त्यांनी चिल्का सरोवराची पहाणी केली, त्यामध्ये वाढू शकतील अशा चार जातींची निवड करून स्थानिक लोकांना समजेल अशा सोप्या भाषेत माहिती दिली. प्रात्यक्षिके दाखवली, वर्कशॉप्स घेतली. त्यामुळे तेथील शेतकऱ्यांना रोजगार मिळू लागला. यातूनच पर्यावरण संरक्षण ही होऊ लागले. यातून त्यांना प्रत्यक्ष कांहीं आर्थिक फायदा होत नसला तरी ते म्हणतात, की आम्हाला दोघांना दिल्लीत चांगली नोकरी आहे. त्यामुळे पैसे कमावणे हा उद्देश नाही; पण अजून तीस वर्षांनंतर मला मी काही तरी काम केलेले दिसेल. असे जर काहीच तुम्हाला दिसणार नसेल तर जगायचे कशाला? भूषण पुनानी हे असेच अत्यंत बुध्दीमान विद्यार्थी. मेडीकलची ॲडमिशन हुकल्यामुळे डेअरी कोर्ससाठी ॲडमिशन घेतली. तिथे ही विद्यापीठात प्रथम क्रमांक मिळविला. नंतर पीएचडी केले. ग्रामविकास शिकण्यासाठी आयआयएम मध्ये एमबीए केले. हे झाल्यावर 1979 मध्ये ब्लाईंड स्कूल मध्ये दोन वर्षांसाठी नोकरी सुरु केली ती सुधा ह्याच हेतूने की मॅनेजमेंट शिकताना जी थेअरी शिकलो ती विकासाच्या क्षेत्रात वापरता येईल का? हळूहळू त्यांना अनेक लोक मिळत गेले. सर्वांनी मिळून आज संस्था खूप मोठी केली आहे.त्यांनी काम सुरु केले तेव्हा फक्त एक कॅपस होता, आज गुजरात मध्ये आठ कॅपस आहेत. दहा लाख मूल्य असलेली संस्था आज दोन कोटी रुपयांची आहे. अपंग लोकांनी स्वावलंबी व्हावे ह्यासाठी संस्था काम करते. दृष्टीहीन मुली ब्यूटी पार्लरसारखे कोर्स चालवतात, फिजिओथेरपी शिकून सेंटर मध्ये काम करतात. विकास साधण्यासाठी योग्य व्यवस्थापनेची गरज असते हे त्यांनी दाखवून दिले आहे. हजारो लोकांच्या आयुष्यात नवा प्रकाश निर्माण करून त्यांना सामान्य आयुष्य जगण्याची संधी मिळवून दिली आहे. अशी ही एकापेक्षा एक वेगवेगळ्या प्रकारची माणसे. कोणत्या तरी ध्येयाने पछाडलेली . सामाजिक कार्य करत असतानाच त्या लोकांचे कल्याण कसे होईल असा विचार करणारी. लेखिकेने त्या सर्वांच्या प्रत्यक्ष मुलाखती घेतल्या आहेत, त्यांचे काम प्रत्यक्ष पाहून जाणून घेतले आहे. त्यामुळे सर्व माहिती व्यवस्थित गोळा करून आपल्यासमोर मांडली आहे. त्यामुळेच त्या मनोगतात म्हणतात, ‘तुमचं आयुष्य कसे ही असले तरी इतरांसाठी एखादा क्षण द्या. इतरांना प्रेम, आनंद, चांगुलपण द्या. जितकं द्याल तितकं तुम्हाला परत मिळेल.’ हेच वाक्य मलाही अतिशय उर्जा देऊन गेले. माझ्याकडे जे आहे, जे मला देणे शक्य आहे ते निरपेक्षपणे ज्यांना गरज आहे त्याला देणे ह्या सारखा आनंद अजून काय असणार? ह्याच वाक्याने मी आपली ह्या आठवड्यात रजा घेते. उद्या पासून सुरु होणार्‍या नवीन सत्रासाठी सारिका ताईंना हार्दिक शुभेच्छा. ...Read more

ANUWADATUN ANUSARJANAKADE
ANUWADATUN ANUSARJANAKADE by LEENA SOHONI Rating Star
Dr. Aparna Patil

Just finished reading Anuwadatun Anusarjanakade....a very fine collection of experiences as a Translator which can be a bright guiding light for the beginners and also for them who are already into it...the technical part covered can prove as a textbok for translators...precise as well as comprehensive ..Pleasure reading it. ...Read more