* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
  • Original Book Title: 1960 NANTARCHI SAMAJIK STHITI ANI SAHITYATEEL NAVE PRAVAH
  • Availability : Available
  • ISBN : 9788177661019
  • Edition : 2
  • Weight : 200.00 gms
  • Pages : 216
  • Language : MARATHI
  • Category : REFERENCE AND GENERAL
  • Sub Category : RESEARCH & INFORMATION
  • Available in Combos :ANAND YADAV COMBO SET
Quantity
Buying Options:
  • Ebooks:
  • Print Books:
THERE WERE TREMENDOUS CHANGES SEEN IN THE SOCIAL, CULTURAL, CULTURAL, EDUCATIONAL, FINANCIAL, POLITICAL, INDUSTRIAL, TECHNOLOGICAL LIFE IN MAHARASHTRA DURING THE 50 YEARS POST INDEPENDENCE. THIS ALL NATURALLY AFFECTED THE LITERATURE, AS THE VIEWS OF THE LITTERATEUR CHANGED A LOT. NEW LINES AND FORMS OF LITERATURE CAME INTO PRACTICE. INITIALLY, THEY SUCCEEDED IN MAKING THE OLD APPEAR DULL, BUT WITH THE TIME, THEY ALSO LOST THEIR SPEED. ON THIS BACKGROUND, YADAV STANDS IN TO SEARCH THE MENTALITY CHANGED WITH THE TIME; HE TRIES TO UNDERSTAND THE DIFFERENT LINES AND FORMS OF LITERATURE, HE WORKS ON THEIR INITIATIVES, THEIR SIMILARITIES, THEIR DIFFERENCES, THEIR BACKGROUNDS WITH ALL HIS WIT AND WILL. HE HIMSELF IS A VERY SENSITIVE LITTERATEUR AND A CONTEMPLATIVE CRITIC.
साहित्य आणि समाज यांचा संबंध दाखवणारे लेख. स्वातंत्र्योत्तर काळातील पन्नास वर्षात महाराष्ट्रात सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, आर्थिक, राजकीय, औद्योगिक, तंत्रवौज्ञानिक, अशा अनेक क्षेत्रांत घडामोडी होऊन प्रचंड स्थित्यंतर झाले. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम साहित्यनिर्मितीवरही झाला. अनेक नवनवे साहित्यप्रवाह जन्माला आले. जुने निष्प्रभ झाले. हळूहळू नवेही संथगती झाले. या बदलत्या समाजपरिस्थितीची मीमांसा, साहित्यप्रवाहांचे स्वरूप, त्यांची विविधता, त्यांच्या प्रेरणा, त्यांची एकमेकांपासूनची भिन्नता, पाश्र्वभूमी या सर्वांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न एका संवेदनशील साहित्यिक व चिंतनशील समीक्षक असलेल्या साक्षी व्यक्तीने केलेला आहे.
Video not available
No Records Found
No Records Found
Keywords
#झोंबी #(महाराष्ट्र राज्य शासन पुरस्कार १९८८-८९) #(महाराष्ट्र राज्य शासन पुरस्कार १९८८-८९) #(दि फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्स -उत्कृष्ट ग्रंथनिर्मिती पुरस्कार १९८९) #(मारवाडी संमेलन पुरस्कार १९९०) # (साहित्य अकादमी पुरस्कार १९९०) #(प्रवरानगर - विखेपाटील पुरस्कार १९९१) #(संजीवनी साहित्य पुरस्कार, कोपरगाव १९९४) # नांगरणी # (रोहमारे ग्रामीण पुरस्कार १९९०) #घरभिंती #काचवेल #माऊली # (कालीमाता साहित्य पुरस्कार १९८६ #परिमल लेखन पुरस्कार १९८६ # नटरंग #(महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार १९८२) # गोतावळा # शेवटची लढाई #(राज्य पुरस्कार २००१-०२) #भूमिकन्या #झाडवाटा # उगवती मने #(राज्य पुरस्कार २००२-०३) # आदिताल # डवरणी #माळावरची मैना # घरजावई #खळाळ #उखडलेली झाडं #सैनिक हो, तुमच्यासाठी... #मळ्याची माती #मायलेकरं #साहित्यिकाचा गाव #मातीखालची माती #स्पर्शकमळे #पाणभवरे #साहित्यिक जडण-घडण # ग्रामसंस्कृती #(रा. ना. सबनीस वाङ्मयपुरस्कार २००२) # मराठी लघुनिबंधाचा इतिहास #साहित्याची निर्मिती प्रक्रिया #ग्रामीणता : साहित्य आणि वास्तव आत्मचरित्र मीमांसा #"ग्रामीण साहित्य : स्वरूप व समस्या #(राज्य पुरस्कार १९८३) # मराठी साहित्य - समाज आणि संस्कृती #१९६० नंतरची सामाजिक स्थिती आणिसाहित्यातील नवे प्रवाह # डॉ. आनंद यादव - एक साहित्यिक प्रवास #ZOMBI #NANGARNI #GHARBHINTI #KACHVEL #MAULI #NATRANG #GOTAVALA #SHEVATCHI LADHAI #BHUMIKANYA #ZADVATA #UGVATI MANE #AADITAL #DAVARNI #MALAVARCHI MAINA #GHARJAWAI #KHALAL #UKHADLELI ZADE #SAINIK HO TUMACHYASATHI #MALYACHI MATI #MAI LEKARA #SAHITYIKACHA GAON #MATIKHALCHI MATI #SPARSHKAMALE #PANBHAVARE #SAHITYIK JADAN-GHADAN #GRAMSANSKRUTI #MARATHI LAGHUNIBANDHACHA ITIHAS #SAHITYACHI NIRMITI PRAKRIYA #GRAMINTA SAHITYA ANI VASTAV #AATMACHARITRA MIMANSA #GRAMIN SAHITYA : SWARUP ANI SAMASYA #1960 NANTARCHI SAMAJIK STHITI ANI SAHITYATEEL NAVE PRAVAH #DR. ANAND YADAV EK SAHITYIK PRAVAS
Customer Reviews
  • Rating StarDAINIK SAKAL 09-09-2001

    साहित्य आणि समाज यांचा संबंध दाखवणारे लेख... साहित्य हा समाजाचा आरसा असतो असं मानलं जातं. दुर्दैवानं महाराष्ट्रात तशी परिस्थिती होती असं दिसत नाही. स्वातंत्र्यपूर्व काळात देशाच्या लोकसंख्येचं समीकरण ८० टक्के खेड्यात आणि २० टक्के शहरात असं होतं. म्हणेच फार मोठा लोसकमूह हा खेड्यापाड्यांमध्ये विखुरलेला होता. पण तत्कालीन साहित्यात मात्र शहरातल्या २० टक्के लोकसमूह बहुश: निरक्षर होता; तर २० टक्केवाले लोक सुशिक्षित एवढंच नव्हे, तर इंग्रजी शिक्षित होते. त्यामुळे मराठी साहित्यात त्यांच्याच भावभावनांचं, मनोव्यापारांचं चित्रण झालेलं दिसतं, खरं तर तत्कालीन मराठी साहित्यातलं चित्रण हे त्या २० टक्केवाल्यांचंही नव्हतंच, ते होतं तत्कालीन युरोप-अमेरिकेतल्या समाजाचं चित्रण. कचकड्याच्या बाहुल्यांसारखे सुबक नायक-नायिका आणि त्यांचं कलावादी जीवनचित्रण हे महाराष्ट्रातल्या २० टक्के शहरवासीयांच्या प्रत्यक्ष जीवनाचं चित्रण असणंच शक्य नव्हतं. पण याचा अर्थ वेगळं काही घडतंच नाही, असा नव्हे. १९४७ साली देश स्वतंत्र झाला. कसं का असेना, पण स्वकीय सरकार आलं. त्याने निर्माण केलेल्या भल्याबुऱ्या योजनांमधून संपत्ती निर्माण होऊ लागली. तोपर्यंत केवळ पोट या एकाच विवंचनेत असलेला ग्रामीण समाज थोडासा स्थिरावला. भाकरीखेरीज अन्य गोष्टींकडेही पाहू लागला. त्याच्या भावभावना, त्याची घुसमट, त्याचा कोंडमारा, त्याचे जीवनानुभव साहित्याद्वारे प्रकट होण्यासाठी धडपडू लागले. पण साहित्यसृष्टी तर शहरी आणि त्यातही पाश्चिमात्त्य कलावादी मूल्यं कवटाळून बसलेल्या लब्धप्रतिष्ठितांच्या ताब्यात ते या नव्वांना दडपून टाकायचा प्रयत्न करू लागले. त्यांची हेटाळणी करू लागले. पण महाराष्ट्राच्या कसदार मातीतून उमललेले ते अस्सल, जिवंत, जीवनानुभव असे दबून थोडेच राहणार? ते उसळलेच आणि विविध साहित्य प्रवाहांच्या वळणावळणांनी खळाळून वाहू लागले. त्या सत्यांचा अतिशय साक्षेपी भाषेत घेतलेला धांडोळा म्हणजेच प्रस्तुत ‘१९६० नंतरची सामाजिक स्थिती आणि साहित्यातले नवे प्रवाह.’ डॉ. आनंद यादव हे मराठी साहित्यातलं एक तालेवार नाव आहे. कोणत्याही साहित्य प्रवाहाचा दुस्वास न करता डॉ. आनंद यादव गेली अनेक वर्षे ग्रामीण साहित्याची चळवळ नेटानं राबवीत आहेत. आपल्या मताच्या प्रतिपादनासाठी त्यांनी वेळोवेळी लिहिलेल्या लेखांचा वेगवेगळ्या व्यासपीठांवरून केलेल्या भाषणांचा संग्रह म्हणजेच प्रस्तुत पुस्तक. तथाकथित विकासांच्या नावाखाली चालू असलेले बेछूट औद्योगिकीकरण. सध्या वैश्वीकरणाच्या नावाखाली, चालू असलेले देशातल्या सर्वच प्रकारच्या उद्योगधंद्याचं खच्चीकरण याचं भयानक ताण शहरात तितकेसे जाणवत नाहीत. कारण शहरात कसा ना कसा पैशंचा प्रवाह खेळत असतोच. पण ग्रामीण भागात तसं घडत नाही. सुशिक्षित ग्रामीण तरुणाला रोजगाराच्या नव्या संधी नाहीत. त्यातून त्यांची होणारी आर्थिक, मानसिक कोंडी, कसदार साहित्य निर्माण करू शकले. आणि हे साहित्य समाजमनावर फुंकर घालू शकतं. त्याची अस्मिता जागी करू शकतं, असं डॉ. यादवांना वाटतं. डॉ. यादव तरुण होतकरू लेखकांना मोलाचा कानमंत्र देतात. ते सांगतात, ‘‘लिहित राहा. उत्तम ललित साहित्याला कोणत्याही काळात मागणी असणारच. तेव्हा उत्तम लिहिणं जमू लागेपर्यंत अभिव्यक्ती करीत राहा. मात्र लिहिलेलं स्वत:जवळच ठेवा. शब्दांना सामर्थ्य प्राप्त होईपर्यंत झटपट प्रसिद्धीच्या मागे लागू नका. डॉ. यादवांचा प्रस्तुत लेखसंग्रह केवळ साहित्यात रस असलेल्यांनाच नव्हे, तर महाराष्ट्राचा उत्कर्ष व्हावा अशी उत्कट इच्छा असलेल्या सर्वांनीच आवर्जून वाचावा असा दर्जेदार. शैलेश मांढरे यांचे मुखपृष्ठ उत्तम. -मल्हार कृष्ण गोखले ...Read more

  • Rating StarDAINIK SAKAL (NASIK)

    अत्यंत अभ्यासपूर्ण मीमांसा... ‘ग्रामीण साहित्य’ या संकल्पनेचे चिंतन, मनन करणारे, ग्रामीण जीवन अगदी जवळून पाहिलेले, त्यावर कथा, कादंबऱ्या, आत्मकथन आदी साहित्यप्रकार विपुलतेने आणि सखोलपणे हाताळणारे आनंद यादव. एक साक्षेपी समीक्षम. त्यांचे १९६० नंतरची समाजिक स्थिती आणि साहित्यातील नवे प्रवाह हे पुस्तक मराठी साहित्याशी जवळीक ठेवू पाहणाऱ्या प्रत्येक रसिक अभ्यासकाने आपल्या संग्रही ठेवावे असे विचक्षक आहे. १९६० हे वर्ष मराठी साहित्यातील मैलाचे दगड ठरणारे. महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. जिल्हा परिषदा, तालुका पंचायत समित्या, अस्तित्वात आल्या. ग्रामस्वराज्यापासून आपल्या मराठी (?) महाराष्ट्र राज्यापर्यंतचे सप्तरंगी स्वप्न साकार होणार म्हणून ग्रामीण भागातल्या तरुणांना अतिशय दिलासादायक वाटलं. ठिकठिकाणी महाविद्यालये निघू लागली आणि दहावीपर्यंत (तेव्हा ११वी) कसेबसे शिक्षण रेटणारे काही मोजके तरुण शिक्षण घेऊ लागले. लिहू लागले ही सारी परिस्थिती या राज्याच्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक सचिवाला समृद्ध करणारी अशीच होती. याचा मागोवा आपल्या अभ्यासपूर्ण शैलींनी श्री. आनंद यादवांनी या पुस्तकात ठायी ठायी घेतलेला आहे. हा विचारवेध घेताना सोयीसाठी त्यांनी जवळजवळ सोळा उपविभाग पाडले आहेत. साहित्यप्रवाहाच्या स्वरूपापासून साहित्यसंमेलन, ग्रामीण आणि दलित साहित्यप्रवाहांचा तौलनिक अभ्यास, साहित्य संस्था, एवढंच नव्हे तर साहित्यचळवळी - त्यात समाज आणि साहित्यिक यांची होणारी कोंडी, उदयोन्मुख तरुण पिढीची आजच्या समाजातील अनंत दाब दबावामुळे होणारी घुसमट हे सर्व खूपच सूक्ष्म आणि तपशिलवार अशा रीतीने मांडणारे आनंद यादव आपल्चा विचारसरणीत अत्यंत प्रांजळ, परखड आहेत. ‘आधुनिकतेने निर्माण केलेले साहित्यिक प्रश्न’ या लेखात ते म्हणतात - आजच्या साहित्य चळवळीमध्ये असलेले नवजागृत सगळेच तरुण चळवळे असले, तरी ते सगळे ‘साहित्यिक’ असतात असे म्हणणे धाडसाचे होईल. चळवळीतून दर्जा नसलेले, अतिशय सामान्य साहित्य मोठ्या प्रमाणावर निर्माण होते. तो संस्कार साहित्यिक प्रतिभेची शक्यता असलेल्या तरुणावर होतो व त्यांचीही साहित्यनिर्मिती गढूळ होऊन जाते. यावर त्यांनी तितकाच सुयोग्य मार्ग सुचवलेला आहे. त्यांच्या मते अशा तरुणांनी साहित्यपणाचा सर्वांगीण विचार करावा, उत्सवी साहित्य संमेलनापेक्षा शिबिरे, संस्कार केंद्रे यांचा परिणामकारक मार्ग त्यांनी अवलंबावा! आजची तरुण पिढी शिक्षित असली, तरी दिशाहीन आहे. ग्रामीण शिक्षण व्यवस्था आणि जागतिक असा सर्व स्तरांवर होत असलेला तांत्रिक, यांत्रिक, माहितीपर, संगणकीय बदल यापासून फार दूर आहे. शिवाय ग्रामीण भागातील सर्व सत्तास्थाने राजकीय पक्षांनी काबीज केलेली, त्यामुळे ग्रामीण भागातील तरुणाच्या व्यथा, वेदना, खंत, दु:ख हे ना ग्रामीण आणि ना शहरी सामाजिक, सांस्कृतिक संस्थाना कळत. साहित्य निर्मितीसाठी वैचारिक जागृती व्हावी लागते. १९४५-५० चे खांडेकरी, फडके साहित्य हे आताच्या क्षणाक्षणाला बदलत जाणाऱ्या जीवनाशी मूल्यात्मक मानसिकता राखू शकत नाही म्हणूनच आजचे कोणतेही मराठी साहित्य हे आंतरराष्ट्रीय जाऊ दे; पण भारतातल्या इतर भाषक साहित्यातील अनेक. समृद्ध प्रवाहांजवळही जात नाही. तरीही लेखक काही लेखांमध्ये आशावादी दृष्टिकोन मांडतो. आज पुणे-मुंबईकडील मराठी दैनिकांच्या शाखा ग्रामीण भागात निघत आहेत. ग्रामीण लेखकांच्या ऊमीला ही दैनिक बळ देतील आणि त्यातून समाजजागृती व माहितीवर लेखन लिहिले जाईल, तरच त्यांच्या दृष्टीने ते सच्चे समाजपरिवर्तन असेल. साहित्याबद्दल एका मुलाखतीत ते म्हणतात - ‘मी साहित्याचे प्रकार पाडण्याच्या विरोधी आहे. मानवी मन आणि त्याने टिपलेले विविध स्वरूपांचे अनुभव हे अनाकलनीय, अनेकपेडी व गुंतागुंतीचे असतात. चांगला लेखक प्रकार व्यक्त न करता मन वा अनुभव व्यक्त करीत असतो. त्यांचे स्वत:चे जे बहुविध लेखन आहे. त्यात त्यांनी अनुभवांचंच आविष्कारण प्रभावीपण केलंय! श्री. म. माटे या उपेक्षितांचं अंतरंग लिहून माणुसकीचा अनोखा गहिवर मराठी साहित्यात पाझरवणाऱ्या लेखकाला पुष्कळदा उपेक्षित ठेवलं गेलं किंवा पुढील साहित्य चळवळीत बेसकॅपचा उल्लेखही झाला नाही. याबद्दलही त्यांच्यावरील लेखात त्यांनी केलेलं विवेचन अभ्यासूंनी मुळात वाचण्यासारखं आहे. कोणतेही साहित्य त्या समाजाचे कधी होऊ शकते? याबद्दलचे १९४३च्या सांगली साहित्य संमेलनात श्री. म. माटे यांनी मांडलेले व लेखकाने सर्वंकषपणे या लेखात ग्रथित केलेले विचार आजही तंतोतंत लागू पडतात, हे त्यांचे द्रष्टेपण लेखक आवर्जून सांगतात. एकंदरित या पुस्तकात गेल्या ४० वर्षांतील परंतु विशेषत: गेल्या ५-६ वर्षांतील बदलत्या सामाजिकतेची लेखकाने केलेली मीमांसा अत्यंत तर्कशुद्ध आहे. त्याचबरोबर साहित्याचे वाहणारे प्रवाह, मध्येच त्यांचा झालेला डोह, त्यातील आवर्ते, त्या प्रवाहांची परस्परभिन्नता या सगळ्यांचा होईल तितका शोध नितांत साक्षेपाने लेखकाने घेतलेला आहे. असाच प्रपंच स्त्रीलेखिकेचे गेल्या ५० वर्षांतील साहित्य - त्याचं उद्याचं अस्तित्व, त्यामागील प्रेरणा आणि त्यांचं आत्मभान या वेगवेगळ्या मुद्यांचा विवेचनपूर्ण स्वतंत्र लेख - वा दीर्घ शोधप्रबंध त्यांच्याकडून लिहिला जावा. ही अपेक्षा करणं अप्रस्तुत होणार नाही. -भावना भार्गवे ...Read more

  • Rating StarVIVEK MAGEZINE

    मराठी समाज, साहित्य व संस्कृतीचा मार्मिक वेध... आनंद यादव हे कथाकार, कादंबरीकार आणि समीक्षक म्हणून मराठी साहित्यातील एक वजनदार नाव आहे. ग्रामीण साहित्याचे प्रणेते म्हणूनही त्यांनी आपले एक वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान निर्माण केले आहे. मराठी साहित्याची सर्वागीण अभ्यासाची सूत्रे त्यांनी वेळोवेळी मांडली असून समीक्षक व अभ्यासकांना ती चिंतनीय ठरली आहेत. मराठी साहित्यक्षेत्रात त्यांनी ग्रामीण साहित्याच्या प्रवाहाचे वेगळेपण सांगितले तेव्हा मोठी खळबळ उडून गेली आणि त्यानंतर समरसता साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी केलेले भाषण वाचून अनेक साहित्यिकांसमोर काही मूलभूत प्रश्न निर्माण केले. मराठी साहित्यात वेगळे वेगळे प्रवाह आहेत. ते सामजिक परिवर्तनाला दिशा देणारे आहेत असा सूर त्यांनी वारंवार व्यक्त केला आहे. साहित्य, संस्कृती व सामाजिकता यांची त्यांची निरिक्षणे सूक्ष्म आहेत. सामाजिक प्रश्न साहित्याचा आशय होऊ शकतो पण त्याची अविष्कार पद्धती वाङ्मयीन मूल्यांशी प्रतारणा करणारी नसावी असे मत मांडले जाते. आनंद यादव यांनी गेल्या अठरा-वीस वर्षांत साहित्यातील विविध प्रवाह, वेगवेगळे प्रकार अभ्यासले, त्यावर केलेले चिंतन मराठी भाषेच्या आणि साहित्याच्या अभ्यासकांना मार्गदर्शक ठरले आहे. त्यांच्या लेखांचे एकत्रित संकलन ‘१९६० नंतरची सामाजिक स्थिती आणि साहित्यातील नवे प्रवाह’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. साहित्य प्रवाहांच्या निर्मितीचे स्वरूप आणि ध्येय विशद करतांना ते लिहितात, ‘‘दलित, ग्रामीण, जनवादी, स्त्रीवादी, कामगार साहित्य हे साहित्यप्रवाह काय किंवा मुस्लीम खिश्चन, जैन यांचे साहित्यप्रवाह काय, हे सर्वच समाजव्यवस्थेत कोणत्या ना कोणत्या प्रकारची कोंडी, कुचंबणा, अन्याय, शोषण, दैन्य, दु:ख, उपासमार, उपेक्षा यांच्या कैचीत कुचंबणाऱ्या लोकसमुहाचे होते. या सर्वच प्रवाहांना शोषणरहित समाजरचना हवी होती आणि त्यांचा मूलभूत गाभा ‘समग्र परिवर्तन’ हाच होता.’’ या साहित्य प्रवाहांची समीक्षा एकांगी झाली असल्याचे मत त्यांनी व्यक्त केले आहे. साहित्यप्रवाह आणि साहित्यप्रकार एक नसून त्या वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत असे सांगून प्रवाह व प्रकार यातला भेद स्पष्ट केला आहे. समाजातील जो स्तर अगोदर साहित्यनिर्मिती करतो त्याची वैशिष्ट्ये त्या समाजाच्या साहित्यात अगोदर येतात, आणि ते साहित्य त्या संपूर्ण समाजाचे प्रातिनिधीक साहित्य म्हणून मान्यता पावते. (पृ.३) हे त्यांचे मत अनेक साहित्यप्रवाहांच्या निर्मितीतील महत्त्वाचे सूत्र आहे. हेच सूत्र धरून ते म्हणतात, ‘‘मध्यमयुगीन साहित्याचा आशय धर्मनिष्ठ पारलौकिकवादी, आध्यात्मिक स्वरूपाचा होता, तर आधुनिक साहित्याचा आशय लौकिक जीवनाशी निगडीत, भौतिकवादी, धर्मनिरपेक्ष व बुद्धिनिष्ठ स्वरूपाचा होता. (पृ.६) मध्ययुगीन आणि आधुनिकता या बाबतची त्यांची मते साहित्याच्या प्रवाहातील परिवर्तनाचा विचार करायला मार्गदर्शक ठरतात. एकाच एका विचारप्रणालीची सरळधोपट पद्धतीने सतत साहित्यनिर्मिती केल्याने त्या साहित्यिकाची एकूणच साहित्यकृतीची निर्मिती एकसुरी होते. (पृ.१३) याबाबतचे ठळक उदाहरण देतांना त्यांनी दलित साहित्यप्रवाहाकडे बोट दाखवले आहे. ‘‘किंबहुना समाजातील एकूणच वर्ण, जाती ही नष्टप्राय, अस्तित्वशून्य होऊन जातील, तसे झाल्यास त्याला पुढे तथाकथित दलितत्वाचे अनुभव येऊ शकणार नाहीत.’’ लेखकांनी व्यक्त केलेला आशावाद खरा ठरावा. जातींचा अभिमान अनेकांना उघड स्वरूपात दिसत नाही. ती एक मानसिकता असते. जातीभिमान ही देखील एक प्रवृत्ती आहे. समग्र परिवर्तनाचा जातीबद्दलची प्रवृत्ती आणि मानसिकता महत्त्वाची मानली आहे. ही स्थिती बदलून टाकणारी साहित्यकृती अपेक्षत असते. जातीविरहीत समाज हे केवळ स्वप्नरंजन ठरू नये असाच रोख लेखकांचा आहे.’’ अर्थात ही तत्कालीन स्थिती कधी बदलली जाईल किंवा नवमूल्ये अपेक्षेप्रमाणे समाजात नीटपणे कधी रूजतील, याचा काळ निश्चित करता येत नसतो. कधी तो प्रदीर्घ असेल, तर कधी पाच-सात दशकांचाही असू शकेल, तोपर्यंत ते ते साहित्यप्रवाह वाहते राहणारच. (पृ. १५) ‘‘वाङ्मयीन नियतकालिके आणि साहित्यप्रवाह’’ या लेखात त्यांनी १९४५ ते १९७५ च्या कालावधीतील नियतकालिकांनी मराठी साहित्यप्रवाहांना कसे साहाय्य केले त्याचा मागोवा घेतला आहे. या तीस वर्षांत अभिरूची मौज, सत्यकथा, मोहिनी, वीणा, किर्लोस्कर, या नियतकालिकांमध्ये नवसाहित्य व वाङ्मयीन भूमिका तात्त्विक पातळीवर विशद करणाऱ्या लेखनाला प्रामुख्याने प्रसिद्धी देत. नवसमीक्षा प्रसिद्ध करणारी म्हणून समीक्षा, छंद, आलोचला, युगवाणी, प्रतिष्ठान, म. सा. पत्रिका या नियतकालिकांचा आवर्जून उल्लेख केला आहे. लेखकाचे याबाबतचे संशोधन स्पष्ट आहे. १९४५ ते ९५ या पन्नास वर्षांतील वाङ्मयीन नियतकालिकांचा इतिहास पाहताना असे दिसून येते की, पहिल्या पस्तीस वर्षांत महाराष्ट्रात वाङमयीन नियमकालिकांची संख्या विपुल होती. या काळात साहित्याला समाजजीवनात प्रतिष्ठा होती. साहित्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी आणि अभ्यासासाठी नियतकालिकांची गरज असल्याने प्रतिपादन लेखकांनी केले आहे. (पृ. ३२) ‘‘कादंबरी आणि आधुनिक समाज’’ यातील संबंध दाखवताना लेखक लिहितात, ‘‘समाजाची आधुनिक मूल्ये ही प्रामुख्याने भौतिकवादी असल्याने ती सतत विकसनशील राहतात. ती जीवनशैलीच सतत विकास पावणारी असते, कादंबरीतून व्यक्त होणाऱ्या आशयद्रव्याला ही शैली उपकारक असते.’८ (पृ. ३४) कादंबरीच्या बदलत्या स्वरूपाविषयी लेखकाचे मत अभ्यासनीय आहे.’’ स्वातंत्र्यपूर्व काळात मराठी कादंबरीत सामाजिक प्रेरणा प्रभावी होती. तर स्वातंत्र्योत्तर काळात पहिल्या पर्वात व्यक्तिवादी प्रेरणा कादंबरी लेखनाला विशेष कारणीभूत झालेली दिसते. (पृ. ४०) समाजाची साहित्यातील रूची म्हणजे अभिरूची नव्हे.’’ याचे विवेचन करताना लेखक नमूद करतात की, ‘‘साहित्यकृतीच्या आस्वादाला कल्पकतेची गरज असते.’’ (पृ. ४८) ‘‘समाजात किंवा व्यक्तीच्या जीवनात अभिरूची स्थिर नसते. ती प्रवाही असते, तिच्यात बदल, विकास होऊ शकतो.’ लेखकाने अभिरूचीचे तीन स्तर कल्पिले आहेत. (१) स्वरूपाची घटनाप्रधान पातळी (२) जाणकरीची पातळी (३) बौद्धिक स्वरूपाची पातळी.’’ पुढे ते म्हणतात, ‘अभिरूचीचे हे तीन स्तर वॉटरटाईट कंपार्टमेंट’ सारखे नसतात. त्यांच्या सीमरेषा एकमेकित मिसळलेल्या असतात. (पृ. ५१) ‘‘मराठी साहित्यातील ग्रामीण स्त्री कशी रंगवण्यात येते त्याचे विवेचन करताना लेखक लिहितात, १८७० ते १९४० या साठसत्तर वर्षांच्या काळात आधुनिक मराठी स्त्रीची सुखदु:खे आणि तिच्याविषयीच्या सामाजिक, सांस्कृतिक जाणिवा मराठी साहित्यात प्रकट झाल्या आहेत, पण ही स्त्री मध्यमवर्गीय, पांढरपेशी शहरी जीवनातील आहे. तिच्या जोडीने सर्वसाधारण ग्रामीण स्त्रीची सुखदु:खे, तिच्याविषयीच्या सामाजिक सांस्कृतिक जाणिवा प्रकट व्हायला हरकत नव्हती, पण त्या प्रकट झाल्या नाहीत, ही वस्तुस्थिती आहे. त्याला सामाजिक, सांस्कृतिक, पारंपरिक, रूढीविषयक, अनेक कारणे आहेत. (पृ. ५२) तथापि, र. वा. दिघे, विभावरी, शिरूरकर, कुसुमावती देशपांडे, ग. ल. ठोकळ, श्री. म. माटे, श्री. ना. पेंडसे, गो. नी. दांडेकर, अण्णाभाऊ साठे, शंकर पाटील, रणजीत देसाई, उद्धव शेळके, रा. रं. बोराडे, आनंद यादव, चंद्रकुमार नलगे, महादेव मोरे यांनी त्यांच्या साहित्यात ग्रामीण स्त्रीयांचे वस्तुनिष्ठ दर्शन घडविले असल्याची ते नोंद घेतात. ‘कथाकार माटे आणि मी’ हा लेख म्हणजे गुरुवर्य माटेमास्तर यांच्या स्मृतींना उजाळा देणारा आहे. लेखकाला ग्रामीण जीवन हे गद्य साहित्याचाही विषय होऊ शकते याची जाणीव माटे यांच्या पुस्तकांनी करून दिली. (पृ. ६०) समाज प्रचंड पसरला आहे याची जाणीव मराठी कथात्मक साहित्याला प्रथम माटे यांनी करून दिली. (पृ. ६३) ‘समाजापासून स्वत:ला दूर ठेवणाऱ्या, स्वत:च्या हस्तिदंती मनोऱ्यातून मौजमजा म्हणून साहित्यनिर्मिती करणाऱ्या, प्रतिष्ठीतपणाची, उंचपणाची, तिऱ्हाईतपणाची बुद्धी ठेवणाऱ्या ज्या साहित्यिक प्रकृतीचा माटे यांनी निषेध केला त्या प्रकृतीला त्यांचे वाङमयीन वंशज गोंजारत आहेत त्याबद्दल लेखक खेद व्यक्त करतात (पृ. ६७) उदयोन्मुख पिढीविषयी लेखक लिहितात की ग्रामीण विभागातील सुशिक्षित तरुणांची पिढी ग्रामीण साहित्याच्या चळवळीमुळे म्हणजे १९७५ नंतरच्या काळात साहित्यनिर्मितीकडे जाणीवपूर्वक वळलेली आहे. (पृ. ७६) प्रा. मो. म. कुलकर्णी यांनी लेखकाची १९८५ साली मुलाखत घेतली होती. त्यात त्यांनी दलित साहित्याच्या प्रवाहाविषयी व दलित कवितेविषयी मतं व्यक्त केली आहेत. ग्रामीण आणि दलित साहित्याबद्दलची त्यांची मते स्पष्ट आहेत.’’ दलित साहित्य एका विशिष्ट जातीपुरतेच मर्यादित राहिले तर समतेला प्रतिष्ठा देऊन ब्राह्मणांपासून भटक्यापर्यंत समाजाचे सर्व स्तर समान पातळीवर आणण्याचे कार्य करते, अशी विधाने त्यांनी केली आहेत. दलित साहित्याच्या विरोधात ही चळवळ मुळीच नाही, पण काळाच्या ओघाने दलित साहित्याच्या चळवळीला वा प्रत्यक्ष साहित्याला पडलेल्या मर्यादांच्या पलिकडे जाण्याच्या प्रयत्नात ही चळवळ आहे. (पृ. ७९) या संदर्भात एका मुद्याचा विचार होणे आवश्यक आहे, तो म्हणजे दलित साहित्य जात आणि समाजिक विषमता नाकारते, ग्रामीण भागातील बहुजन समाजातील सवर्ण समाजाच्या मनातून जातीबद्दलचा अहंकार जोवर शाबीत आहे. तोपर्यंत जातीच्या विरोधात दलित साहित्य बंडाची भाषा करीतच राहणार. त्यामुळे सांस्कृतिक संघर्ष वाढण्यास मदत होते असते. सामाजिक परिवर्तनासाठी साधन म्हणून साहित्याचा वापर करणं, हे धोक्याचं आहे. (पृ. ८२) हे लेखकाचे मत दलित साहित्याला मान्य नाही. साहित्य संमेलनाचे व्यासपीठ व साहित्य संस्था, साहित्य विकासाच्या वाट’’ या लेखात मराठी वाङमयाच्या विकासासाठी काय करणे आवश्यक आहे ते सांगून ते लिहितात, ‘‘समाजाचे खरे प्रातिनिधिक मराठी साहित्य जन्माला यावयाचे असेल, तर मराठी समाजाचे सर्व थरातून स्वत:चे, समाजाचे, स्वत:च्या संस्कृतीचे व स्वत:च्या मराठीपणाचे भान घेऊन अनेक तरुण साहित्यिक पुढे आले पाहिजेत. (पृ. १०५) साहित्य म्हणजे नुसत्याच कथा, कादंबऱ्या आणि कविता, नाटके यांची पैदास नव्हे, साहित्यात त्याचा वाटा तर प्रमुख असतोच. पण समाजाला आवश्यक असे प्रबोधनयोग्य असे लेखन हेही साहित्यच असते. (पृ. १०७) ‘स्वातंत्र्योत्तर समाज व वाङमयीन संस्कृती,’ या लेखात त्यांनी दलित व ग्रामीण साहित्यातील भेद पुन्हा एकदा स्पष्ट केला आहे. मराठी साहित्याच्या क्षेत्रातील दलित साहित्याचे युग प्रवर्तकत्व आज कोणीही नाकारू शकत नाही. प्रस्थापित व्यवस्था मोडून उद्ध्वस्त करण्याची प्रेरणा आणि या व्यवस्थेपासून तुटून, स्वतंत्रपणे राहण्याची प्रेरणा सांगून ग्रामीण साहित्य विधायक भूमिका घेते अशी भूमिका त्यांनी घेतली आहे. (पृ. ११७) साहित्यसंस्थांच्या कार्याबद्दल असमाधान व्यक्त करून लेखक म्हणतात, ‘प्रस्थापित साहित्य संस्था, ज्या पद्धतीने आज कार्य करीत आहेत, ती कार्यपद्धती लक्षात घेता त्यांना व्यापक सामाजिक, सांस्कृतिक संदर्भ नजीकच्या भविष्यकाळात तरी लाभेल असे वाटत नाही.’’ (पृ. १२६) १९९२ मध्ये कोल्हापूर येथे झालेल्या ६५व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात लेखकांची मुलाखत घेण्यात आली. तेथे त्यांनी मांडलेली मते अशी आहेत. (१) माझी ग्रामीण कथा व्यंकटेश माडगूळकर, शंकर पाटील, रणजीत देसाई, द. मा. मिरासदार यांच्या कथापेक्षा वेगळेपणानं उठून दिसली, याला कारण माझं वेगळं व्यक्तिमत्व हेच आहे. (२) माझ्या ग्रामीण साहित्यात मी सरसकट ग्रामीण भाषा वापरत नाही. (३) भिंती घालून साहित्याचे प्रकार पाडण्याच्या विरोधात आहे. (४) भालचंद्र नेमाडे हे एक तऱ्हेवाईक समीक्षक आहेत, त्यांनी दिलेल्या मुलाखतीतील बहुतेक विधान अशा टोप्या उडवण्याचेच प्रकार असतात, अशा विधानांकडे कुणी गंभीरपणे पाहण्याची गरज नाही. नेमाडेंनी आता असे वेळ वाया घालवणारे ताशेरे मारणे बंद करावे. वयोमान लक्षात घेऊन त्यांनी आपली लेखणी आता गंभीर लेखनाकडे वळवावी नि हिंदू कादंबरी लिहावी. (५) सर्व मराठी समाज एकसंघ, एका पातळीवर यावा हेच माझं स्वप्न आहे. ग्रामीण साहित्याची चळवळ त्यातील एक पायरी आहे. जळगाव येथे भरलेल्या पहिल्या समरसता साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदावरून त्यांनी भाषण केले ते या पुस्तकात आहे. समरसता साहित्य संमेलन हे संघाच्या लोकांचे आहे, संघाची ती एक बैठक आहे. संघाचे लोक प्रतिगामी आहेत, त्यांच्या व्यासपीठावर लेखक गेले त्याबद्दल त्यांच्यावर टीका झाली. आपल्यावर टीका कशी गैरलागू आहे ती विशद करून लेखकांनी साहित्याच्या वेगवेगळ्या व्याख्याची पुनर्मांडणी केली ती चिंतनीय आहे. ते म्हणतात. ‘‘सामाजिक समरसतेचा पहिला प्रयत्न महाराष्ट्रात वारकरी संतांनी मध्ययुगात साहित्यनिर्मितीच्या आणि प्रत्यक्ष वर्तनाच्याद्वारे केला. डॉ. आंबेडकरांनी जो बौद्ध धर्म स्वीकारला त्यातील करुणेचं तत्त्व हे समरसतेचंच तत्त्व आहे. (पृ. १८८) समाजाशी समरस होऊन साहित्यिकाने केलेल्या निर्मितीत अनुभवाच्या पातळीवर सामाजिक मूल्ये एकजीव झालेली असतात. (पृ. १९२) समाजिक बांधिलकी व साहित्याकांची भूमिकाही समरसता साहित्याला परवडणारी नाही. नुसती शाब्दिक समरसता ‘समरसता मंचा’कडून अपेक्षित नाही ती सक्रीय असण्याची गरज आहे. (पृ. १९६) सामाजिक समरसतेची कल्पना संबंध भारतीय समाजाला गवसणी घालणारी आणि भारतीय नवयुगाला सामोरी जाणारी आहे. समाज निर्मितीला उपकारक, प्रेरक आणि उत्थानकारक साहित्यनिर्मिती समरसता मंचाला अभिप्रेत आहे. (पृ. १९७) प्रा. यादव यांनी व्यक्त केलेली मते प्रक्षोभक नाहीत, त्यात विधायकता आहे. मराठी साहित्यात निर्माण झालेल्या आवर्तांचा वेध घेताना त्यांनी साहित्य प्रवाहांची समीक्षा केली आहे. ग्रामीण साहित्य चळवळीला वैचारिक अधिष्ठान देऊन परिवर्तनाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन विशद केला आहे. आस्वादक टीकेचे स्वरूप त्यांनी लक्षात आणून दिले आहे. स्वातंत्र्योत्तर काळात जे बदल झाले त्याचा आढावा घेऊन युवक साहित्यिकाकडून त्यांनी अपेक्षा व्यक्त केल्या आहेत. साहित्यिकाने समाज, संस्कृती, परंपरा, इतिहासाबाबतचा सखोल अभ्यास करणे कसे आवश्यक आहे त्याचे मार्गदर्शन केले आहे. मराठी साहित्य, समाज आणि संस्कृती यांचा मार्मिकपणे वेध घेतलेले पुस्तक म्हणून या लेखनाकडे पाहिले पाहिजे. ...Read more

  • Rating StarDAINIK SAKAL (KOLHAPUR) 05-08-2001

    पन्नास वर्षांतील मराठी साहित्य संस्कृतीचा आढावा… ‘आनंद यादव यांचे १९६० नंतरची सामाजिक स्थिती आणि साहित्यातील नवे प्रवाह’ हे नवे पुस्तक असेल, तरी यातील विविध लेखांच्या अनुषंगाने यादवांची साहित्य आणि समाजविषयक जी भूमिका सर्वज्ञात आहे, तीच संकलित स्वरूात एकत्र केलेली आहे. स्वातंत्र्योत्तर काळातील वाङ्मयीन जाणिवांचा बदलत्या सामाजिक जीवनाच्या संदर्भात वेध घेत असताना साहित्यप्रवाह वेळोवेळी कसे जन्मले या प्रवाहाची उपेक्षा नको, असे प्रतिपादन करीत असताना साहित्यातील विकासाचे टप्पे हे समाजाच्या विकासाच्या टप्प्याशी संबंधित कसे आहेत याचे विस्ताराने विवेचन ते करतात. जीवनवादाचा आग्रही पुरस्कार आणि तथाकथित कलावाद्यांची ‘रूपलक्ष्मी’ भूमिका यामुळे सुरुवातीस या प्रवाहांना शहरी व्यासपीठे, नियतकालिके आणि संमेलनीय व्यासपीठे येथेही कसा न्याय मिळाला नाही हे सांगत असतानाच ‘या प्रवाहानी मराठी साहित्याला मराठी मातीचा गंध दिला, जनसामान्याच्या सांस्कृतिक अंतरंगाचा मातकट लाल टीळा त्याच्या कपाळी लावला,’ असा गौरवपूर्ण उल्लेखही करतात आणि या प्रवाहाच्या विकासासाठी ‘अभ्यासपूर्ण गांभीर्य’, ‘सर्जनशील सुजाणपण’ व ‘मन:पूर्वकता’ यांची आवश्यकता प्रतिपादन करतात. हे नसेल तर हे प्रवाह आवर्तात सापडतील याची जाणीव करून देत असतानाच एकूणच आजच्या मराठी साहित्यातील आवर्ताची योग्य कारणमीमांसाही स्वतंत्र लेखाद्वारे यादवांनी केलेली आहे. बदलत्या साहित्य समाजाच्या अनुषंगाने नियतकालिके समाजाची अभिरूची नवा जीवनार्थ शोधण्यातील साहित्य चळवळीचे अपयश, सामाजिक समरसता आणि साहित्य, मराठी साहित्यातील ग्रामीण स्त्री अशा विविध विषयांच्या अनुषंगाने यादवांनी गेल्या पन्नास वर्षांतील मराठी साहित्य संस्कृतीचा आढावा घेतला आहे. आधुनिक मानसिकतेला कादंबरी हा प्रकार कसा जवळचा आहे आणि आसपासच्या दशकभराचा काळ कादंबरी लेखनाला कसा अनुकूल आहे, याचे विवेचन ‘कादंबरी आणि आधुनिक समाज’या लेखात त्यांनी केलेले आहे. ‘सांस्कृतिक आणि वाङ्मयीन सत्वाचा अभाव’ असणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्था यामुळे संमेलनाला प्राप्त होणारे उत्सवी स्वरूप हे ग्रामीण साहित्याला न्याय देऊ शकत नसल्याने समाज आणि साहित्य यांच्या परस्परसंबंधातून निर्माण झालेले गंभीर प्रश्न चर्चिले गेलेच नाहीत. त्यामुळे साहित्यविषयक जाणिवा समृद्ध केल्याशिवाय वाङ्मयीन संस्कृती प्रगत होणार नाही, याची स्पष्ट जाणीव ते करून देतात. दलित साहित्य आवर्तात सांगण्याचे कारण स्पष्ट असताना त्यातील सामाजिक आशय, विद्रोह आणि या साहित्याच्या अनुषंगाने मंद होत चाललेल्या दलित चळवळीचाही उल्लेख येतो. ‘ग्रामीण साहित्य चळवळ अलगतावादी नाही.’ ग्रामीण साहित्यिकाचे व्यक्तिमत्व सामाजिक आणि वाङ्मयीन पातळीवर घडविण्याचे कार्य ग्रामीण साहित्य चळवळ करते.’ अशी विधाने करीत असताना यादवांना अन्य सामाजिक जीवन जाणिवेच्या प्रवाहाला या पुस्तकात न्याय देता आलेला नाही, तेही स्पष्ट होते. दलित साहित्याचा वाङ्मयबाह्य कारणासाठी गवगवा झाला किंवा विद्रोहामध्ये विधायकता अभिप्रेम नसते, असे मानणे हे या समर्थ प्रवाहाना न समजून घेण्यासारखेच आहे. ग्रामीण साहित्य एकूण मराठी साहित्य विश्व व्यापणारे आहे आणि अगदी कमी कालावधीत त्यातही तीन पिढ्या यशस्वी झाल्या, असे मानणे यातील अभिनिवेषाचा भाग सोडून द्यावा लागेल, कारण तोही ग्रामीण साहित्य चळवळीला मारक ठरणारा आहे. ठरलेला आहे. तो तसा आज जाणवतो हे खुद्द लेखकांनीच मान्य केलेले आहे. ग्रामीण साहित्याची नवी वाट कशी असावी याबद्दल यादव म्हणतात, ‘‘सरंजामदार बागायतदार सत्ताधारी वर्गांचे मध्ययुगात वावरणारे जुनाट मगरूर मन, दुसऱ्या बाजूला नव्याने सुशिक्षित झालेल्या नी बहुजन समाजातून आलेल्या ग्रामीण तरुण मनाचे गुदमरणारे उमेदीचे मन यातील तणाव समजून देणारे आणि समजून घेणारे मन साहित्यातून यावे, असे म्हणत असताना ग्रामीण जीवनाची आणि पर्यायाने साहित्याचीही झालेली कोंडी यादव निर्देशित करतात. संपूर्ण पुस्तकात नव्या प्रवाहाची चिकित्सा करणाऱ्या यादवांची सामाजिक .... आणि साहित्य या लेखातील भूमिका मात्र अभ्यासकांनाच संभ्रमात पाडणारी आहे. ‘सामाजिक समरसतेची कल्पना संबंध भारतीय समाजाला गवसणी घालणारी आणि भारतीय समाजाला नवयुगाला सामोरी जाणारी आहे. म्हणून ती म. ज्योतिबा फुले, डॉ. आंबेडकर, डॉ. केशव बळिराम हेडगेवार, गोळवलकर गुरुजी यांच्या उत्तम विचाराचा आणि नवसमाजाच्या निर्मिती मूल्यांचा समन्वय साधते आहे.’ हे वाचल्यानंतर इतर सर्व लेखातील त्यांच्या आग्रही प्रतिपादनालाच छेद जातो. एकूण स्वातंत्रोत्तर मराठी साहित्याचा आणि त्यातील विविध प्रवाहांचा सविस्तर घेतलेला आढावा मराठीच्या अभ्यासकांना उपयुक्त ठरणारा असल्याने हे पुस्तक ती गरज बऱ्याच प्रमाणात भागवेल असे वाटते. मराठी ग्रामीण साहित्यासंबंधीची यादवांची भूमिका परत एकदा या पुस्तकाने ठळकपणे अभ्यासकांसमोर आलेली आहे. -अच्युत माने ...Read more

  • Read more reviews
Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review

Related Books

People Who Bought This Item Also Bought

Latest Reviews

SAMBHAJI
SAMBHAJI by VISHWAS PATIL Rating Star
Gayatri Mukesh Pangarkar

संभाजी...एक शापित राजहंस... (संभाजी..लेखक-विश्वास पाटील) *सौ_गायत्री_मुकेश_पांगारकर* सुन्न....निशब्द...खिन्न... विषण्ण.. अजून कशी वर्णन करू मी माझी मनस्थिती??? या माझ्या मनस्थिती च कारण आहे विश्वास पाटील लिखित “ संभाजी” हि संभाजी महाराजांची महागथा...साधारणपणे कोणतही पुस्तक वाचून झालं आणि मनाला भावलं तर मी लगेच पुस्तकाबद्दल लिहायला घेते.. त्याबद्दल लिहितांना त्या कथानकात परत एकदा मनमोकळा फेरफटका मारते.. आज तीन दिवस झाले कादंबरी संपवून..पण अजूनही माझे हात धजत नाहीये त्या महागाथेबद्दल लिहायला...कारण त्या दुर्दैवी प्रसंगांची पुन्हा साक्षिदार होण्याची माझी मनीषा नाही आणि हिम्मत तर नाहीच नाही..पण मी लिहायचा प्रयत्न करणार आहे... कारण माझं मन मोकळं होणं गरजेच आहे... काही सुदंर पुस्तकं एकदा वाचुन झाल्यावर सुद्धा पुन्हापुन्हा मन भरेस्तोवर वाचावे वाटतात.... मला अगदी पक्क लक्षात आहे की मी साधारण कॉलेज मध्ये असताना झपाटल्यासारखी छावा वाचली होती... तेव्हा त्या संवेदनशील वयात छावा वाचल्यावर माझ्या जीवाचा जो थरकाप झाला होता तो मी शब्दात नाही सांगू शकत... राजांचा आणि कलशांचा झालेला अतोनात अमानवी छळ आणि भयानक मृत्यूचे वर्णन मनात इतके पक्के कोरले गेले की ठरवून सुद्धा मी पुन्हा छावा वाचायची हिम्मत केली नाही....संभाजी राजांची कथा नसून गाथा आहे...कथा हि ऐकून वाचून काही काळा नंतर विसरली जाते..अंधुक होते...पण गाथा हि जनमानसात कायमची पक्की रुजून बसते.. अनेक युगांपर्यन्त ती सांगीतली जाते.. “संभाजी” हि अशीच युगानयुगे सांगितली जावी अशी गौरव गाथा आहे.. संभाजी महाराजांचा इतिहास माहित नसलेला विरळा च असेल.. इतिहासात संभाजी राजांइतका शूर, धाडसी, कणखर, निधड्या छातीचा, कनवाळू तरीही अतिशय दुर्दैवी असा राजा कदाचित च सापडेल.. आता राजांना मुद्दाम बदनाम करायच प्रयत्न काही इतिहासकारांनी केला आहे ती गोष्ट वेगळी..... पण खरच कसे होते संभाजी राजे???? शिवाजी महाराजांसारखा दैवी पुरुष वडील म्हणून लाभलेल्या या राजहंसाजवळ काय नव्हतं??? तरीही या राजहंसाबाबत नियती इतकी विपरीत का???? अगदी प्रत्येक वेळी नियती ने फांदा मारलेलाच आहे.. अगदी नकळत्या वयात च मातृसुखाला मुकलेल्या या लेकराला जिजाऊंनी आईच्या मायेने जपलं..वाढवलं..घडवलं... श्रीमान योगी मध्ये वाचलेला एक प्रसंग माझ्या अगदी मनावर कोरला गेलाय..एकदा किशोरवयीन संभाजी राजे बेदरकारपणे शिकार करून येतात आणि आपली शिकार जिजाऊंना दाखवतात तेव्हा त्या राजांच कौतुक करतात..त्यावेळी शिवाजी राजे थोडे चिडून जिजाऊंना म्हणतात की “याच वयाचा असतांना अशी शिकार एकदा मी सुद्धा केली होती तेव्हा तू माझ्यावर किती चिडली होतीस आणि आता मात्र नातवाचे कौतुक करतेय..हा असा फरक का???” तेव्हा जिजाऊ उत्तरतात, “हा प्रश्न तू सई ला विचारायला हवा होतास...शिवबा तुला आई आहे त्याला आई नाहीये हा फरक आहे”.. आता लिहिताना सुद्धा डोळ्यातून खळकन पाणी आलच.. सईबाई जिवंत असत्या तर कदाचित सगळा पुढचा इतिहास च वेगळा लिहिला गेला असता.. तरुणपणापासून च दुर्दैवाने संभाजी राजांची पाठ सोडली नाही... राजे स्वराज्य बांधणीत मग्न.. त्यामुळे मातृसुखासोबत पितृसुख सुद्धा कमीच आणि मोजून मापून आलं वाटेला...त्यात जे अष्ट्प्रधान मंडळ शिवाजी राजांसोबत आयुष्यभर प्रामाणिक राहिले, इतके प्रामाणिक कि वेळप्रसंगी राजांसाठी प्राणत्याग करायला हि तयार असायचे अगदी तेच मंडळ संभाजी राजांवर उलटले... इतकी जीववाभावाची मंडळी त्यांच्या विरुध्द जावी??? अण्णाजी दत्तो यांची मुलगी हंसाने संभाजी राजांवरील एकतर्फी प्रेमाने आत्महत्या केल्यावर अण्णाजींनी संभाजी राजांविरुध्द आयुष्यभर उभा दावा मांडला...त्यातच त्यांच्या बायकोची भाची गोदू च प्रकरण सुद्धा एक कारण ठरलं... गोदू प्रकरण सुद्धा अतिशय मलिन पणे समोर आणलं गेलं.. या सगळ्यात संभाजीराजांचा काय दोष होता? पण ही सगळी प्रकरणं हवी तशी वाढवून, रंगवून, संभाजी कसा बाईलवेडा, विषयासक्त, संभोगी, दुर्गुणी, तामसी आणि वाया गेलेला आहे हेच जनमानसावर बिंबवण्याचा अष्टप्रधान मंडळीं कडून प्रयत्न सातत्याने केला गेला.. या अष्टप्रधान मंडळींकडून सतत होणाऱ्या हेटाळणी ला कंटाळून काहीतरी भव्यदिव्य करून स्वतःला सिद्ध करायला राजे दिलेरखानाच्या छावणीत घुसले... दिलेरखानाच्या गोटात घुसून मोघलांच्या सत्तेला खिंडार पडायचा राजांचा बेत होता..पण त्यामुळे राजांची बदनामी करायची आयती संधी अष्टप्रधान मंडळींना मिळाली... त्यांनी “स्वराज्याचा राजकुमार” मोघलांना मिळाला अशी बोंब चहू बाजूनी ठोकली.. संभाजी राजे परत आल्यावर सुद्धा सोयराबाईंना हाताशी धरून अण्णाजी दत्तो आणि मंडळींनी इतकी नीच कटकारस्थानं केली की संभाजी राजांना आपल्या मेलेल्या पित्याच तोंड सुद्धा पाहू नाही दिलं.. ना अंत्यसंस्कार करू दिले... इतकंच काय राजे निवर्तल्याची बातमीच संभाजी राजांपासून कित्येक दिवस लपवून ठेवली..किती हा दुष्ट पणाचा कळस.. इतकंच नाही तर शिवाजी राजांच्या निधनानंतर परस्पर नकळत्या राजाराम राजांना गादीवर बसवण्याचा कट रचला.. ते तर राजांच्या आणि स्वराज्याच्या सुदैवाने हंबीरमामा मोहिते ऐनवेळी सत्याची बाजू घेऊन राजांच्या पाठीशी उभे राहिले म्हणून या दुष्ट मंडळींचा हा कट उधळला गेला... बर इतकं होऊन सुद्धा छत्रपती झाल्यावर संभाजी राजांनी या अष्टप्रधान मंडळींना शिक्षा तर केली नाहीच उलट माणसं चूकतात त्यांना सावरून घ्यावं लागतं या बाण्याने परत त्यांना मानाची पदे देऊन त्यांचा सन्मान च केला.. पण म्हणतात ना कुत्र्याची शेपूट वाकडी ती वाकडी च रहाते..राजांच्या या दिलदारी चा गैरफायदा घेऊन ही मंडळी पुन्हा सोयराबाईंना मोहात पाडून कटकारस्थानांना उत आणतात...आपले दुष्ट हेतू साध्य करण्यासाठी शिवाजी राजांनी प्रत्येक मावळ्याच्या घामा ने आणि रक्ताने वाढवलेल्या स्वराज्यातील अर्धा मुलुखच त्या अकबराला द्यायचा घाट घालतात...इतकंच नाही तर राजांच्या जेवणात विष कालवून त्यांना जीवे मारण्याचा सुद्धा प्रयत्न केला जातो... आता इतके गुन्हे केल्यावर का म्हणून या द्रोही लोकांना जिवंत ठेवायचं???? त्यांना दिलेलं देहांत शासन हे अगदी योग्य होतं...मात्र या सगळ्यात बाळाजी आवजी आणि त्यांचा पुत्र मात्र गैरसमजामुळे हकनाक बळी जातात.. पण बाळाजींनी पाठवलेले सत्यपरीस्थिती चे पत्र राजांना वेळेत मिळत नाही हा त्यांच्या दुर्दैवाचा अजून एक भाग... बाळाजी काका हकनाक मारले गेल्याच दुःख मात्र राजांच्या उरात आयुष्यभर रुतून बसतं... छत्रपती झाल्यानंतर जेमतेम 2 वर्षे होत नाहीत तर औरंगजेब 5 लाख सैन्याचा दर्या घेऊन स्वराज्यावर कोसळतो... 5 लाख...अबब...त्यापुढे स्वराज्य ते केवढसं??? पण हा झुंझार सेनानी एक नाही दोन नाही तब्बल 8 वर्ष औरंग्या ला पाऊल पुढे टाकू देत नाही...प्रत्येक किल्ला अजयपणे झुंजता ठेवला..औरंगजेबाच्या अनेक सरदारांना माती खायला लावली... त्यामुळे दिसायला अवाढव्य दिसणाऱ्या सेनेचा मालक पातशहा वेडापिसा होऊन जातो..पोखरला जातो... इतका कि एक वेळ अशी येते की मोहीम सोडून तो दिल्ली ला परत सुद्धा जायचा निर्णय घेता घेता रहातो... पण या मोघलांच्या आक्रमणाला आळा घालायला हातात आलेला मुरुड जंजिऱ्याची मोहीम अर्धवट सोडून राजांना स्वराज्यात परताव लागत...तीच कहाणी पोर्तुगीज व्याप्त गोव्याची सुद्धा..अगदी action reply असावा त्याच प्रमाणे कर्नाटक च्या उद्दाम राजा चिक्कदेवराय विरुद्ध च्या मोहिमे ची सुद्धा हीच परिणीती... अगदी हातातोंडाशी आलेला घास नियती कायमच राजांच्या तोंडून निर्दयपणे काढून घेत आली... अनेक प्रतिकूल परिस्थिती चा सामना करत असतांना त्यातच भरीस भर भयानक दुष्काळाने जवळपास 3 वर्ष सगळा मुलुख उजाड केला..उरलेला मोघलांच्या फौजेननी जाळला.. किती यातना झाल्या असतील त्या कनवाळू राजाला आपला मुलुख असा जळताना पाहून.. विपरीत नियती... दुसरं काय? आता जशी राजांवर खार खाणारी मंडळी होती तशी त्यांच्या वर जीव ओवाळून टाकणारी लोकं सुद्धा होती च की... त्या कवी कलशांचा नंबर वरचा...कवीकलश आणि संभाजी राजे यांच्या मैत्रीवर तर एक पूर्ण वेगळा ब्लॉग च लिहावा लागेल.. आग्र्याहून निसटल्यावर संभाजी राजांसोबत स्वराज्यात कवीकलश सुद्धा आले..मूलतः कविराज हे कनोज चे ब्राह्मण..पण राजासोबत आल्यावर ते कायमचे राजांची सावली बनून च राहिले, त्यांच्या सोबत च जगले आणि अगदी त्यांच्या सोबत च मरणाला जवळ केलं... अष्टप्रधान मंडळींनी आणि सगळ्या स्वार्थी कारभाऱ्यांनी कवीराजांना अनेक प्रकारे बदनाम केलं..पण दोघांची मैत्री अढळ राहीली..जेव्हा जेव्हा वेळ आली तेव्हा तेव्हा कविराजांनी आपल्या शेंडीला गाठ मारून तलवार सुद्धा चालवली आणि स्वराज्याच रक्षण केलं..शेवटाला जेव्हा राजे आणि कविराज कैद झाले तेव्हा औरंगजेबाने कलशांना राजांतर्फे गड किल्ले मोगलांच्या हवाली करा असा आदेश लिहायच्या बदल्यात जीवनदान आणि हवी ती जहागीर देणायचे सुद्धा अमिश दिले होते.. काय अवघड होत हो त्यांना स्वतःचा जीव वाचवणं??? उलट अगदी ऐषोआरामात आयुष्य गेलं असत इतकं इनाम मिळालं असतं त्यांना औरंग्या कडून... त्यांनी गद्दारी तर सोडाच पण आपल्या मित्रासोबत मरण पत्करलं .... तेही अगदी धीरोदात्त पणे... इथे एक गोष्ट प्रकर्षाने नमूद कराविशी वाटते ती म्हणजे अण्णाजी दत्तो ब्राम्हण होते आणि कवी कलश सुद्धा ब्राम्हणच होते.. दोघांमधला फरक तर स्पष्ट च आहे.... याचा अर्थ कोणतीही जात वाईट नसते.. प्रवृत्ती चा फरक असतो.. स्वार्थी, लोभी आणि सुडाने पेटलेल्या व्यक्तीला कोणतीही जात नसते... स्वतः शिवाजी राजांनी आणि संभाजी राजांनी कधीही जातीयभेद केला नाही...इतकंच काय दोघांनी कधी धार्मिक भेदभाव सुद्धा केला नाही..त्यांनी जोखली आणि जोडली ती केवळ माणसं... हंबीरमामांचा उल्लेख केल्याशिवाय पुढे सरकताच येणार नाही.. औरंगजेबाला 8 वर्ष झुंझत ठेवण्यात जर कुणाचा सिंहाचा वाटा असेल तर तो म्हणजे स्वराज्याचे सेनापती ‘हंबीरमामा मोहिते’ यांचा.. हंबीरमामा हे सोयराबाईंचे सख्खे बंधू.. आणि राजारामांचे सख्खे मामा... शिवाजी राजांच्या मृत्यूनंतर जेव्हा छत्रपती पदासाठी तेढ लागली होती तेव्हा हंबीरमामांनी सख्ख्या भाच्या ला म्हणजे राजारामांना गादीवर न बसवता आपला सगळा पाठिंबा न्याय्य बाजू असलेल्या संभाजी राजांना दिला.. सख्खा भाचा गादीवर आल्यावर हंबीरमामांना हवे ते वतन मिळवून ऐषोआरामात रहाणे काय अवघड होते? पण याउलट वतनदारी ला सक्त विरोध करणाऱ्या पण लायक आणि वारसदाराला च त्यांनी राजा बनवायला मोलाची मदत केली.. हंबीरमामा तयार झाले शिवाजी राजांच्या संगतीत..मात्र घडले आणि पराक्रमाने बहरले मातत्र संभाजी राजांच्या राजवटीत... कश्या आणि किती मोहीमा हंबीरमामांनी फत्ते केल्या याची तर गणतीच नाही.. इतके पराक्रमी होते मामा कि औरंग्याने सुद्धा त्यांची हाय खाल्ली होती... असं म्हणतात प्रत्येक यशस्वी पुरुषामागे एक स्त्री असते...संभाजी राजाच्या बाबतीत त्यांची धर्मपत्नी येसूबाई राणीसाहेबांनी हे म्हणण सिद्ध केलं आहे.. राजे इतकी मुलुखगिरी करू शकले कारण स्वराज्याचा कारभार त्यांच्या माघारी “येसूबाईंनी समर्थपणे चालवला...अगदी आईच्या मायेने..पती रुद्राचा अवतार असल्याने त्यांच्या रागाला आवर घालतांना त्यांचा स्वाभिमान दुखावला जाणार नाही याची काळजी येसूबाईंनी आयुष्यभर घेतली..येसूबाईच संभाजी राजांनी मैत्रीण, सखी,पत्नी आणि वेळप्रसंगी माता सुद्धा झाल्या..पत्नी ही क्षणाची पत्नी आणि अनंत काळाची माता असते हे येसूबाईंनी सिद्ध करून दाखवलं..येसूबाईंचं जीवन म्हणजे अगदी यातनामय प्रवास आहे...ज्याने आपल्या प्राणप्रिय सख्याला हाल हाल करून मारलं त्याच्याच कैदेत आयुष्यभर राहावं लागणं हे कोण यातनामय असेल याचा विचार सुद्धा करवत नाही.. येसूबाई हा लिखाणाचा आणि विचाराचा एक स्वतंत्र विषय आहे.. ह्या सर्वांत संभाजी राजांच्या दुसऱ्या पत्नी दुर्गाबाई आणि राजांच्या मधल्या भगिनी राणूबाई जाधव यांचा उल्लेख आवर्जून करावा च लागेल..तस पाहू जाता दुर्गाबाईंनी राजासोबत फार कमी वेळ घालवला..पण त्यांचा त्याग अमूल्य आहे..दिलेरखानाच्या छावणीत जातांना दुर्गाबाई राजांसोबत गेल्या आणि सोबतच राणूआक्का सुद्धा राजांवर मायेची पाखर घालता यावी म्हणून आपला संसार मागे सोडून त्याच्या बरोबर गेल्या .. इतकंच नाही राजे जेव्हा दिलेरखानाच्या मगरमिठीतुन निसटण्या साठी धडपडत होते तेव्हा राजांच्या वेगाला अडथळा होऊ नये म्हणून गर्वारशी दुर्गाबाईंनी आणि राणूअक्कांनी छावणीत च थांबायचा निर्णय घेऊन आयुष्यभर राजबंदी म्हणून जगणं स्वीकारलं...वाचतांना जितकं सोपं वाटत तितकं च अवघड दिव्य पार पाडलं दोघींनी... नुसता विचार करून पहा ना कि ज्याच्या साठी आणि ज्याचं सोबतीने दोघी आपली सगळी माणसं,मुलुख मागे सोडून अगदी दुसऱ्या धर्माच्या शत्रू गोटात आल्या तोच जर सोबत नाही राहिला तर काय सैरभैर अवस्था होईल.. या पुस्तकात शेवटी जेव्हा राजे कैदेत पडतात तेव्हा त्यांना बोलतं करण्यासाठी औरंगजेब दुर्गाबाई, राणूअक्का आणि राजांची मुलगी कमळजा यांची कैदेत राजांची भेट घडवून आणतो तेव्हा राजांची अवस्था पाहून राणूआक्कांनी "शंभूबाळ" म्हणून पुस्तकात फोडलेला टाहो मनात उमटतो.... आपल्या धन्याला एकदा पाहण्यासाठी ज्या बायकोने डोळे सदैव उघडे ठेवले त्या दुर्गाबाईंना राजे अश्या अवस्थेत दिसल्यावर त्यांची काय अवस्था झाली असेल??? आपल्या पराक्रमी पित्याला कायम आत्या आणि आईच्या नजरेतून पहाणाऱ्या कमळजा ला पहिल्यांदा वडिलांना भेटल्यावर काय वाटलं असेल??? हा प्रसंग वाचतांना मी ढसढसून रडली आहे.. याशिवाय सुद्धा रायाप्पा, खंडो बल्लाळ, संताजी धनाजी यांच्या सारखी अनेक मंडळी आहेत ज्यांनी हसत हसत राजांवरून आपला जीव ओवाळून टाकला... असे कित्येक जण इतिहासाला आजही अज्ञात च आहेत... महाराष्ट्राला जसं सह्याद्रीच आणि निधड्या छाती च वरदान लाभलं तसच लोभी पणा आणि त्यातून जन्माला आलेल्या फितुरी चा शाप सुद्धा लाभला.... सगळा इतिहास अभ्यासतांना सगळ्याच सार एकच लक्षात येत कि संभाजी राजांच्या पतनाला औरंगजेब कारणीभूत नसून वतनासाठी ललचावलेले फितूर, गद्दार आप्त स्वकीय च कारणीभूत ठरले.. बोलून चालून औरंग्या परका च.. पण जर राजांचे आप्तस्वकीय औरंगजेबाला फितूर झाले नसते तर काय लायकी होती त्याची या सह्याद्री च्या अवघड प्रदेशात पाऊलसुद्धा टाकायची.. शिवाजी राजांनी वतनं खालसा केलीत कारण प्रत्येक वतनदार स्वतःला आपल्या वतनाचा राजा च समजत असे आणि आपल्या गढीला राज्य..संभाजी राजांनी सुद्धा तिच व्यवस्था पुढे चालू ठेवली.. यामुळे अनेक वतनदार दुखावले गेले.. आणि आपली वतनं परत मिळवण्यासाठी भिकारी वृत्तीने औरंगजेबाला जाऊन मिळाले..त्याची थुंकी झेलायला सुद्धा तयार झाले.. अरे इतर वतनदार तर सोडाच पण शिवाजी राजांचे सख्खे जावई सुद्धा मोघलांना फितूर व्हावे? राजांच्या आणि स्वराज्याच्या जिवावर उठावे??? येसूबाईंचा सख्खा भाऊ गणोजी शिर्के किती उलट्या काळजाचा निघावा?? कितीतरी मराठी सरदारांना यानेच फितवलं.. याच गद्दार माणसाने मुकर्रब खानाला आडमार्गाने गुपचूप पणे संगमेश्वर ला आणून राजांना कैद करवलं... काय बिशाद होती त्या मुकर्रबखानाची महाराष्ट्राच्या इतक्या अंतरंगात शिरायची आणि त्या शूर ढाण्या वाघाला कैद करायची???? राजे कैद झाल्यावर तर किती वेळ विश्वास च बसत नाही..असं वाटत राहतं काहीतरी चमत्कार होईल आणि राजे आणि कविराज निसटून जातील मुकर्रबखानाच्या हातून...पण तसं काहीही होणे च नाही.. या नंतर च प्रत्येक पान मात्र अनंत यातना आणि खिन्नता घेऊन येतं..राजांची आणि कवीराजांची विदूषकाचे कपडे घालून काढलेली निर्दयी धिंड, गडकिल्ले हवाली करायचा आदेश लिहावा म्हणून, मोगलांच्या फितूर सरदारांची नावे काढून घेण्यासाठी आणि मुस्लिम धर्म स्वीकारावा म्हणून राजांचा आणि कवीराजांचा केलेला अनन्वित छळ वाचून तर पानोपानी शहारे येतात...आणि सरतेशेवटी दोघे बधत च नाही पाहिल्यावर मात्र अमानवी अत्याचारांची परिसीमा होते... सर्वप्रथम दोघांची जीभ हासडली जाते..अगदी चिमट्यात पकडून ओढली जाते.... बापरे....नंतर तापलेल्या सळ्यां भोसकून डोळे काढले जातात...खांबाला बांधून वाघनख्यांनी संपूर्ण शरीर कागदासारखं टरटर फाडलं जातं.. आणि हे सगळं जिवंत मरण काय कमी होतं की त्या सगळ्या जखमांवर मिठाचं पाणी टाकून त्यांची लाहीलाही केली...सरते शेवटी आधी कवीराजांची मुंडी उडवून हत्या केली जाते जेणे करून राजे घाबरावे आणि शरण यावे.... पण आपला छावा मात्र तसाच शांत पणे ताठ मानेने उभा असतो... आणि तितक्याच सहज पणे मरणाला कवटाळतो....राजांची हत्या केल्यावर त्यांच डोकं स्वतःच्या मांडित घेऊन तो हैवान औरंगजेब खदाखदा हसतो.. पण ते हसू आनंदाच नसून त्यात आयुष्यभराचा खेद जाणवतो... कारण मरताना किंवा छळ सहन करतांना ना कधी राजे ओरडले ना कधी मरणाला घाबरले...ना दयेची याचना केली.... ना शरण आले... राजांच्या हत्येनंतर अभीनंदन करणाऱ्या सरदारांना औरंगजेब म्हणतो “अरे बेवकूफो, नसिबोवाला था वो सीवा जीसने संभा जैसी शेर औलाद को जनम दिया..मेरा एक भी शहजादा ऐसा होता तो मैं आज उसके हवाले सारी सल्तनत करके सुकून से मक्का चला जाता...आज मरने वाला अमर हो गया और मारने वाला मर गया...” इतकं करूनही समाधान न झाल्यावर त्या दुष्टाने राजांचे सर्व तुटलेले अवयव भीमा कोरेगाव परीसरातील भीमा इंद्रायणी च्या संगमावर तसेच टाकून दिले आणि त्यांना कुणी शिवू नये आणि त्यांचा अंत्यसंस्कार करू नये असं फर्मान काढलं....अरे देवा काय हा क्रूर पणा... पण त्याच्या या फर्मानाला न जुमानता वढू गावच्या गावकऱ्यांनी रात्रीच्या अंधारात राजांचे मिळतिल ते अवयव नेसुच्या धोतरात गोळा करून त्यांना अग्नी दिला....काय ही शोकांतिका???? अफजलखाना ला मारल्या नंतर शत्रू सोबत शत्रूता संपली असे सांगून त्याची पन्हाळागडावर समाधी बांधणाऱ्या शिवपुत्राच्या, स्वराज्याच्या छत्रपतीच्या नशीबी साधा सरळ अंत्यसंस्कार सुद्धा नसावा????? मरण तर प्रत्येकाला अटळ आहे पण इतकं यातनामय मरण??? माझा पुनर्जन्म, मागच्या जन्मातील पापपुण्य यावर विश्वास नाहीये.. पण या संभाजी राजांच्या या कष्टकारी आयुष्याच्या प्रवासाकडे पाहिलं असता विचार नक्की येतो की ,या माणसाने मागच्या जन्मात असं काय पुण्य केलं की शिवाजी महाराज्यांच्या पोटी जन्माला आला आणि असं काय भयानक पाप केलं की मागच्या जन्माचा आणि या जन्माचासुद्धा पुण्यसंचय इतका भयानक दुर्दैवी अंत टाळू शकला नाही.. तेही केवळ वयाच्या 32व्या वर्षीच...अरे 32 वर्षे म्हणजे काय मरायचं वय होत का? किती स्वप्न असतात या वयात... किती काही जगायच, करायच बाकी असत...पण किती सहज पणे राजांनी स्वराज्यासाठी मरण पत्करलं...अगदी विचलित न होता... ह्या सगळ्यात अनेक जर तर मानत येतात... जर सईबाई अजून जगल्या असत्या तर??? जर जिजाऊ अजून काही काळ जगल्या असत्या तर??? जर पुतळाबाई सती गेल्या नसत्या तर? जर हंसा ने एकतर्फी प्रेमातून आत्मघात केला नसता तर? जर गोदावरी प्रकरण झालंच नसतं तर??जर सोयराबाईंनी सावत्रपणा आणला नसता तर? जर राजे अजून जगले असते तर? जर बाळाजी आवजींचे पत्र वेळेत मिळाले असते तर? जर मुरुड जंजिरा सर झाला असता तर? जर हाताशी आलेल्या मोहिमा अर्धवट न सोडता पुऱ्या झाल्या असत्या तर? जर परचक्र आलं असतांना दुष्काळाने झोडपलं नसत तर? जर हंबीरमामांचा असा अकाली दुर्दैवीअंत झाला नसता तर???? जर प्लेग च्या साथी मध्ये औरंगजेब मेला असता तर??? जर स्वकीय प्रामाणिक राहिले असते तर? जर वतनं दुय्यम गणली गेली असती तर?? आणि सगळ्यात महत्त्वाचं जर येसूबाईंचं ऐकून राजांनी संगमेश्वर लवकर सोडलं असत तर????? आणि जर राजे काहीही करून मुकर्रब खानाच्या हातून निसटले असते तर???इतिहासात जर आणि तर ला काही महत्व नसत...पण हे जरतर मनात आल्याशिवाय रहात नाहीत.. असो..बोलायला गेलो तर विषय संपायचा नाही..आधीच चर्चा फार मोठी झाली आहे... पण यापेक्षा कमी शब्दात संभाजी राजांची गाथा मला सांगता आलीच नसती..म्हणून अगदी मनापासून सांगेल की मनातले असतील नसतील ते सगळे समज गैरसमज बाजूला ठेऊन एकदा हि शिवपुत्र संभाजी ची गाथा वाचाच...... पुत्र व्हावा ऐसा गुंडा.....त्याचा तिन्ही लोकी झेंडा..... हेच या छाव्या च सार्थ वर्णन आहे... सौ. गायत्री मुकेश पांगारकर, अमरावती.. ...Read more

ZOMBI
ZOMBI by ANAND YADAV Rating Star
PRASHANT SUSAR

`झोंबी` एक आनंदप्रवास... इयत्ता दहावी ला असताना `झोंबी` नावाचा एक पाठ आम्हाला होता. तेव्हा तो अभ्यासताना मला खूप आवडायचा. पुढे कधीतरी झोंबी कादंबरी वाचून काढू असं मनात होतं. मात्र ते राहिलंच.. काही दिवसांपूर्वी आपल्या `वाचनवेडा ग्रुप` वर एक दिवस ोंबी आणि पुढील तीन भागात आनंद यादव यांचे आत्मचरित्र वाचल्याची पोस्ट बघितली आणि जिज्ञासा जागृत झाली.(त्यातून पुढे मला मिळालेल्या आनंदासाठी त्या वाचकाचे व वाचनवेडा या ग्रुपचे मनापासून आभार👏) तोपर्यंत तोपर्यंत मला झोंबीशिवाय आणखीही भाग आहेत हे माहिती नव्हतं. मग उत्सुकता लागली आणि झोंबी आणलं आणि एका दमात वाचलं.`पुढे काय..?` याची ओढ लागली आणि वाचनालयातून `घरभिंती` व `काचवेल` ही मिळवले मात्र `नांगरणी` हा दुसरा भाग मिळेना. पण मनात अतीव इच्छा असली की निसर्गही त्याला साथ देतो (all the universe conspires...द अलकेमिस्ट वाले पाउलो कोहलो यांना स्मरून) शेवटी एका निवृत्त प्राध्यापकांकडून ते मिळवलं आणि सुरू झाला एक अनोखा प्रवास..झोंबी, नांगरणी घरभिंती,काचवेल.... आनंद यादव यांच्यासारख्या एका लहानश्या गावातून विपरीत परिस्थितीशी झगडून, प्रचंड कष्ट,जिद्द आणि आत्मबलाच्या साहाय्याने एक साहित्यिक म्हणून मिळवलेलं यश मला खूपच भावलं. मुळातच `ते` खूपच संवेदनशील असल्यामुळे त्यांच्या लेखनात जागोजागी त्याचा प्रत्यय येतो.आजपर्यंत खूप आत्मचरित्र वाचले पण या आत्मचरित्राशी एकरूप, एकजीव झालो खरं म्हणजे त्या कथानकाशी कुठेतरी स्वतःला रिलेट करत होतो म्हणून ही गोष्ट आपलीच आहे असं वाटलं.त्यांच्याइतके कष्ट मी सोसले नाहीत किंवा इतकी बिकट परिस्थितीही नव्हती पण तरीही त्या परिस्थितीची जाणीव कुठेतरी मनात होती. म्हणून अनेक प्रसंगात डोळे पाणावले.विशेषत झोंबी आणि घरभिंती वाचतांनाचे काही प्रसंग त्यामुळे हे पुस्तक संपूच नये असं वाटत होतं म्हणून ते पुरवून पुरवून महिनाभर वाचलं. मातीतून आलेल्या या माणसाने स्वतःला शेवटपर्यंत मातीशी जुळून ठेवलेलं होतं. स्वतः पी.एच. डी.असूनही त्यांच्या नावापुढे कुठेच डॉक्टर अशी पदवी लावलेली दिसली नाही. त्यांच्या नावाची आणि कर्तृत्वाची उंची सांगण्यासाठी केवळ `आनंद यादव` हे दोनच शब्द पुरेसे आहेत. झोंबीमध्ये दहावीपर्यंतच्या शिक्षणासाठीचा संघर्ष, नांगरणी मध्ये कॉलेज ते एम.ए.पर्यंतची जडणघडण आणि घरभिंती मध्ये नोकरी लागून ते गावाकडचे घर त्यांनी कसं उभं केलं त्याचे चित्रण आहे.काचवेल मध्ये साहित्यिक म्हणून झालेली जडणघडण आहे. झोंबी मध्ये पोटासाठी चा संघर्ष, अपार कष्ट तरीही शिकण्याची तळमळ व दुर्दम्य इच्छाशक्ती सुंदरपणे रेखाटली आहे,नांगरणी मध्ये तरुण वयात झालेली मनोवस्था वैचारिक जडणघडण ,इतरांनी केलेल्या सहकार्य आणि अभ्यासाच्या बळावर केलेली प्रगती दिसते. घरभिंतीमध्ये कौटुंबिक पातळीवर नात्यांचा संघर्ष ,आर्थिक संघर्ष आणि ग्रामीण ते शहरी असं असं स्वतः च केलेलं समायोजन आहे. ही तारेवरची कसरत त्यांनी खऱ्या जीवनात व लेखनातही यशस्वीपणे निभावली आहे. विशेषतः घरभिंतीमधले काही प्रसंग तर खूपच अप्रतिम आहेत. हिराच्या मृत्यूनंतर तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचे केलेले भावस्पर्शी चित्रण कोणत्याही संवेदनशील वाचकाचे डोळे ओले करतात,दादाच्या मृत्यूच्या प्रसंगी आईच्या कुशीत शिरून रडतानाचा प्रसंगही तसाच भावनिक आहे.चारही पुस्तकांत कितीतरी वेळा वाह असे उद्गार सहजपणे व आपोआप निघतात.ती कोल्हापूरी ग्रामीण बोलीभाषा ,ते निसर्गवर्णन आणि नात्यांची,पैशांची, भावनांची ओढाताण आपल्याला खूप काही शिकवून जाते. खरं म्हणजे आपला व्यक्तिमत्व विकासच होतो.लहानपणी भरपूर मार खाल्लेला असला तरीही कुठलंही किल्मिष किंवा आकस मनात न ठेवता त्यांनी शेवटपर्यंत हा `गोतावळा` जोपासला.आजच्या आपल्या `स्वतःपुरतं` पाहण्याच्या काळात `त्यांनी` गावाकडच्या घरासाठी केलेल्या कष्टामुळे आपणही अंतर्मुख होऊन जातो.( त्यामुळेच गेला महिनाभर जणू मी कागल आणि कोल्हापुरातच फिरत होतो.) मला वाटतं कोणतेही मोटिवेशनल पुस्तक वाचण्याऐवजी जर `हे` आत्मचरित्र वाचलं तर नक्कीच अंतर्बाह्य बदल घडून येईल यात शंका नाही. ग्रामीण साहित्याबद्दल ची त्यांची तळमळ जबरदस्त आहे. `नटरंग` कादंबरीवर आधारित `नटरंग` हा चित्रपट त्यांच्या दमदार साहित्याचं प्रमाण आहे.मी तर त्यांचा चाहता(फॅन) झालो आहे त्यांचं सगळं साहित्य वाचणार आहे. पण आज लेखक काहीसे दुर्लक्षित झालेले वाटतात. खरं म्हणजे त्यांच्या जीवनावर एखादी मराठी मालिका किंवा वेब सिरीज काढली तर ती प्रचंड हिट होईल इतके त्यांचे आत्मचरित्र अप्रतिम आहे. ते जिवंत असते तर त्यांची पायधूळ घेण्यासाठी नक्कीच गेलो असतो मात्र ते आता शक्य नाही. ते आता मागे उरलेत ते त्यांच्या साहित्यरूपाने. ते वाचूनच त्यांचा सहवास भोगायचा. शून्यातून विश्व निर्माण करणाऱ्या या ग्रामीण साहित्याच्या महापुरुषाला माझा मानाचा मुजरा...👏 {शेवटी कोणी कितीही चांगली सिनेमाची `ष्टोरी` सांगितली तरी प्रत्यक्ष `थेटरात` जाऊन सिनेमा पाहिल्याशिवाय त्याची प्रत्यक्ष आंनदानुभूती घेता येत नाही, म्हणून प्रत्येकाने प्रत्यक्ष जरूर वाचावेतच....झोंबी ते काचवेल} 🙏🙏🙏🙏🙏🙏 प्रशांत सुसर, बुलडाणा ...Read more