खरोखरच सरस आणि सुरस !... विज्ञान म्हटलं की, क्लिष्टपणा नि किचकटपणा याच गोष्टी आठवतात. तथापि राहुल गोखले यांचं ‘विज्ञानातील सरस आणि सुरस’ हे पुस्तक वाचलं की, आपला चांगल्या अर्थानं भ्रमनिरास’ होतो. खरोखरच विज्ञानात खरोखरच सरस आणि सुरस बरंच काही असतं. ाचा सुखद प्रत्यय येतो. अगदी टाचणीपासून अणुबॉम्बपर्यंत नानाविध शोधांच्या पार्श्वभूमीवर इथं विविध शास्त्रज्ञांच्या प्रयत्नांचं आणि परिश्रमांचं स्पष्ट दर्शन घडून येतं. शास्त्रज्ञ, शोध आणि संकीर्ण अशा तीन विभागांमध्ये ५२ शास्त्रीय शोधांविषयी हसतखेळत विवेचन केलंय. शास्त्रज्ञांचे स्वभाव, त्यांचे दृष्टिकोन आणि त्यांची चिकाटी यांविषयी भरभरून लिहिण्यात आलंय. त्यामुळे ‘शास्त्रज्ञांमधला माणूस’ इथं दाखवून देण्यात लेखकाला यश लाभलंय. त्यामुळेच हे निव्वळ रटाळ शास्त्रीय लेखन न ठरता रसाळ ललित लेखन ठरलंय. लेखकाला याबद्दल धन्यवाद द्यावेत तितके थोडेच ठरतील. समाजामध्ये शास्त्रीय दृष्टिकोन विकसित करण्यासाठी अशाच लालित्यपूर्ण तरीही ‘शास्त्र’शुद्ध लिखाणाची गरज आहे. ...Read more

विशेषत्वाने ‘सुरस’हे विशेषण कथा या वाङ्मयीन प्रकारासाठी वापरले जाते. बालकथांमधील परीकथा, जादूच्या कथा, साहसी कथा, बिरबल, तेनालीराम च्या कथा या सर्वच कथा सुरस या श्रेणीत मोडतात. पण विज्ञानकथांनाही सुरस म्हणणे म्हणजे जरा धक्कादायकच.पण विज्ञान जगतात सुर अशा काही घटना घडले, घडत आहेत की ज्यामुळे त्यांच्याही सुरस कथा बनल्या. विज्ञान हे शोध, प्रयोग यांनी खच्चून भरलेले. सेफ्टीपिनपासून अणुबॉम्बपर्यंत जे शोध गेल्या काही शतकांत लागले ते संशोधकांच्या शास्त्रज्ञांच्या परिश्रम, चिकाटीमुळेच आणि या शास्त्रज्ञांच्या जीवनकथा, शोधांच्या रंजक कहाण्या यामुळेच विज्ञानाचा इतिहास निर्माण झाला. पण हा विज्ञान इतिहास क्लिष्ट बोजड, अवघड, समीकरणे-सूत्रे यांत हरवू नये म्हणूनच राहुल गोखले यांनी विज्ञानातील शोध, प्रयोग, संशोधक शास्त्रज्ञ यांच्याबद्दल काहा ‘सरस’ आणि ‘सुरस’ कथा या पुस्तकातून अतिशय रंजक पद्धतीने वाचकांपुढे आणल्या आहेत. विज्ञानात असे काही शोध आहेत की जे एकाच सुमारास दोन शस्त्रज्ञांनी स्वतंत्रपणाने लावूनही त्यातील एकाच्या नावावर शोधाचे श्रेय गेले आणि दुसऱ्याच्या वाट्याला मात्र उपेक्षा आली अशा काही शोधांचा आणि शास्त्रज्ञांचा लेखकाने या पुस्तकातून घेतला आहे. त्याचप्रमाणे कला व विज्ञान क्षेत्रात लीलया संचार करून एक प्रतिभवंत म्हणून आपला ठसा उमटवणारा जगतविख्यात लिओनार्दो- द- दा विंची हा चित्रकलेबरोबरच आदर्श गावाची रचना कशी असावी याच्या अभ्यासाबरोबरच हवेतील आर्द्रतेच्या मोजणीचेही प्रयोग करायचा यावरकोणाचा विश्वासही बसणार नाही. लिओनार्दोप्रमाणेच रॉबर्ट हुक, देवीच्या लसीची प्रचारक मेरी माँटेग्यू, होमिओपॅथीचे जनक हानोमान, थॉमस एडिसन, नोबेल यांसह अनेक शास्त्रज्ञांच्या सुरस कथा वाचताना एक वेगळाच आनंद मिळतो. विज्ञान हे प्रवाही असल्याने अनेक वेळा जुन्या सिद्धांतांना धक्का लागतो आणि त्या संकल्पना सोडून द्याव्या लागतात. पण मग धर्मग्रंथ आणि वैज्ञानिक यांच्यात कलह निर्माण होतात. अशीच परिस्थिती १६ व्या १७ व्या शतकात युरोपात होती. पण अशा परिस्थितीतही ज्या संशोधकानी जीवावर उदार होऊन काही वैज्ञानिक सत्ये मांडून विज्ञानाला धर्माच्या जाचातून मुक्त केले असे काही शोधही लेखकाने आपल्यापुढे मांडले आहेत. म्हणूनच मानवी शरीरातील रक्त, भूलशास्त्र, शिवणयंत्राचा विकास, अ‍ॅस्पिरिन,दिवे या सर्वांबद्दलची हकीकत आपल्याला समजत आहे. त्याचप्रमाणे विज्ञानाने गुन्हेगारीचा माग काढण्यासाठी पोलिसांना कसा मदतीचा हात दिला आहे. तर सर्वांना थक्क करणारे आहे. संगीत, राजकारण या क्षेत्रात जशी घराणेशाही आहे तशीच जगात सर्वत्र घराणेशाही दिसून येते त्याचाही लेखकाने या पुस्तकातून वेध घेतला आहे. क्युरी, नोबेल, यांच्याप्रमाणेच बेक्वेरेल हे भौतिकशास्त्रातील संशोधक घराणे. या सर्वांच्याच धमन्यांमधून विज्ञान वहात होते हे दिसून येते. विज्ञानातील हे सर्वच सरस आणि सुरस आपल्याला या पुस्तकात एकत्रितपणाने वाचायला मिळते पण तेही अतिशय रंजकपद्धतीने, कथारूपाने, म्हणूनच वाचक विज्ञानप्रेमी या पुस्तकाचे नक्कीच स्वागत करतील. ...Read more