एकटेपणाच्या एकरंगी कथा… कोणताही लेखक शोध घेत असतो माणसांचा, त्यांच्यातल्या नातेसंबंधाचा. या प्रवासात तो माणसाच्या मनात खोल शिरतो, मुळाशी भिडण्याचा प्रयत्न करतो. माधवी देसाई यांचा कथाकार म्हणून चाललेला शोध हा प्रामुख्याने स्त्रीवर केंद्रित झालेला आहे स्त्री, तिचं भावविश्व, त्यात येणारी माणसं, त्यातही पुरुष, त्यांच्यात काही काळ तिचं रमणं, जगणं पण तरीही शेवटी एकाकी राहणं यात आहे. ही स्त्री तुटलेली, एकटेपणा सोसणारी, भोगणारी आहे. आतापर्यंत प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या संग्रहात हा भाग वारंवार, येत राहतो. त्यांचे नव्याने आलेले कथासंग्रह ‘किनारा’ व ‘शुक्रचांदणी’ याच अनुभवावर प्रामुख्याने बेतलेले आढळतात. बेतलेला हा शब्द इथे जाणीवपूर्वक वापरला आहे. सुरुवातीला त्यांच्या कथांत या प्रकारचे अनुभव उत्स्फूर्तपणे आले, पण आता त्या लेखनाचा साचा झालेला दिसतो. ‘किनारा’, ‘सोळावं वर्ष’, ‘तेरा दिवस’ यासारख्या शीर्षकाच्या एकूण अकरा कथा ‘किनारा’त येतात. ही शीर्षकं बोलकी आहेत. त्यामुळे कथाविषयीची उत्सुकता मनात जागी होते. पुन्हा त्यातून कथानकातलं वेगळेपण, वैशिष्ट्य प्रगट होतं. जसे ‘किनारा’ ही एका अनाथालयात राहणाऱ्या सॅम या अनाथ मुलाची कहाणी आहे. पण कथेच्या शेवटी आपल्याला कळतं एकटेपणाने जगणारा सॅम एकटा नाही; त्याला वडिलांचा, घराचा किनारा आहे. ‘सोळावं वर्ष’मध्ये एका प्रौढ कुमारिकेच्या मनात एका परिचिताच्या सहवासाने उमलत जाणारे नवथर तारुण्य, त्याच्याविषयीची ओढ यांचे वर्णन येते. त्या कथेच्या शेवटी निवेदन येतं ‘तिला भेटलेलं सोळावं वर्ष तिचं होतं. फक्त तिचं. त्या वर्षाला निरोप द्यायला ती आज चालली होती. आनंदाने कारण निरोप दिला तरी ते सोळावं वर्ष तिच्या मनातच राहणार होतं.’ ही एक चांगली जमून आलेली कथा आहे. माणसाच्या मनात जी स्पंदनं, ज्या गोष्टी चालतात, कधी कळत तर कधी नकळत, ते टिपण्याचा प्रयत्न या कथेतून साकार होतो. तसेच ‘अर्थ’ ही कथा आहे. कुष्ठरोगाने शरीर पार जाऊनसुद्धा मनातून शरीराची अभिलाषा जात नाही, मोह सरत नाही. अशा प्रकारचं चिंतन आपल्याला अंतर्मुख करतं. परंतु काही कथांमध्ये ही तरलता, हे बारकावे पकडणं लेखिकेला अवघड गेलं आहे. जसे ‘झिंग’ मधला डी.एस.पी. रवींद्र, ‘वीस बाय दोन’मधली समष्टी, ‘सोनपुतळी’- मधली मित्रा या साऱ्या व्यक्तिरेखा दोन टोकांमध्ये दिसतात. आयुष्याच्या एका टप्प्यावर त्या रंगेल, चैनी, विलासी आहेत आणि दुसऱ्या टप्प्यावर त्या एकदम चिंतनशील, विचारी, झाल्यासारख्या वाटतात. ‘सोनपुतळी’ मधली मित्रा व्यभिचार करते, नवऱ्याकडून सारं काही मिळूनही प्रतारणा करते; पण ही जाणीव तिला होते ती नवरा मरण पावल्यानंतर. म्हणजे इथे अशा काही ठळक, तीव्र घटना घडल्यानेच आयुष्यविषयक चिंतन येतं. वास्तविक पाहता माणसामध्ये सतत सत् आणि असत् हा संघर्ष चालू असतो. काही वेळा ‘एखाद्या लहानशा प्रसंगाने, उद्गाराने तो वेगळे वळण घेतो, ही प्रगल्भता या कथांमध्ये क्वचितच दिसते. ‘किनारा’ व ‘शुक्रचांदणी’ या दोन्ही संग्रहातील कथाबीज, काही वेळा येणारं तत्त्वचिंतन यात ताकद दडलेली आहे, पण व्यक्तिरेखांच्या सरधोपटपणांमुळं कथा फारशी उंची गाठत नाहीत. चंद्रमोहन कुलकर्णी यांची मुखपृष्ठे अंतरंगाशी मेळ खाणारी आहेत. -मनीषा र. रावराणे ...Read more

अत्यंत गतिमान, आटोपशीर कथासंग्रह... ‘नाच गं घुमा’ या आत्मचरित्राने प्रसिद्धीस आलेल्या माधवी रणजित देसाई यांचा हा पाचवा कथासंग्रह स्वत:ची घुसमट धिटाईने व्यक्त करणाऱ्या माधवी देसाई यांना या प्रयत्नात लेखनाची नाडी गवसली. त्यांच्या जीवनप्रवासात भेटलेल्य वास्तव व्यक्तींना त्यांनी कथानकात शब्दबद्ध केले. बहुतेक कथांतून विवाहबाह्य प्रेमसंबंधाचा एक धागा आहे. डी.एस.पी. रवींद्र बढतीमुळे खुशीत आहे. पोलिसी धावपळीचे आयुष्य तो मनापासून उपभोगतो. भेंडीची भाजी व कढी अशा मिळमिळीत आयुष्यापेक्षा हे फसफसणारे सोड्याचे आयुष्यच चांगले. फुलवंती हे त्याचे प्रेमपात्र. पण गृहलक्ष्मी - लक्ष्मीने ते विनातक्रार स्वीकारलेले. कॉलेज जीवनातील लेखिका मैत्रीण ज्योती त्याचा पिंडधर्म लेखकाचा आहे, हे पटवू पाहते; पण तो वेगळ्या रांगड्या मार्गाला जातो. पदवीदान समारंभप्रसंगी उशिरा आलेल्या शोभाला तो हॉलमध्ये प्रवेश मिळवून देतो. शोभाच्या रूपाने कवयित्री ज्योती पुन: भेटते; पण मुलांसाठी तो या निर्मळ भेटही बंद करतो... बढतीची रात्र आठवणी जागवीत टेकडीवर काढतो. घरी परततो तो लक्ष्मीने आत्महत्या केलेली... त्याचे (कदाचित) अभिनंदन करण्यासाठी शोभा येऊन गेली होती... आपल्याला बढतीचे कळविले नाही हाच लक्ष्मीला धक्का होता... मुलांचा तिरस्कार... राजीनामा व मुलांसाठी बक्षीसपत्र ठेवून रवींद्र निघून जातो... लेखक बनण्यासाठी?... एका चुकामुकीची चटका लावणारी कहाणी... दोन अविवाहित मैत्रिणींची गोष्ट सोळावं वर्ष! कर्तव्य जबाबदारी या दडपणात नीताला सोळावे वर्ष भेटलेच नव्हते...मैत्रीण रेखा अचानक निघून जाते अन् तिला भेटतो देखणा... छोटा दुकानदार सुंदर, लाघवी बडबड्या! तो तिला सुंदर मैत्रीचा सुखद अनुभव देतो. तो परतणार आहे त्याच्या गावी... त्याची वाट पाहणाऱ्या पल्लूशी लग्न करायला... जीवन म्हणजे एक पोकळी; पण त्याची भेट हा सुखद योगायोग, मैत्रीचा अनुभव देणारा... सोळावे वर्ष जणू काही काळ भेटविणारे... साचेबंद वर्ष जणू काही काळ भेटविणारे.. साचेबंद शेवट नसल्याने ही अधुरी कथा मनाला भिडते. सोळावे वर्ष हे शीर्षकही अर्थपूर्ण! १६ ही संख्या नाही, ती आहे मानसिक अवस्था! एक हुरहूर लावणारा अनुभव. वीस बाय दोन बांबू व्हिलेज व गुरखा हिल या परिसरातील कहाणी. समष्टीची आई रोजमेरी काम करता करता पिअर साबच्या प्रेमात पडून समष्टीला सोडून त्याच्याबरोबर निघून जाते. पोरक्या समष्टीला वाढविते आजी... दुर्गाप्पाबरोबर लग्न झालेली समष्टी... त्याच्या अपघाती मृत्यूमुळे छोट्या नंजूडाला घेऊन परतते. पोटासाठी वीस बाय दोनच्या बंगलीत आया बनते. रोज रात्री घरी परतते. गौराम्मा ही सून येते; पण सासू असेपर्यंत घरी परतणार नसते. सतपाल व कम्मो या कोवळ्या जोडप्याच्या कोमल पाशात अडकलेली समष्टी... गौराम्मा परत यावी म्हणून कम्मोला आधार द्यायला तिच्याबरोबर दिल्लीला जाते. सतपाल काश्मीरला... इतिहासाची वेगळ्या दृष्टिकोनातून पुनरावृत्ती!... गोऱ्याचा राग (पिअर साहेबामुळे) आलेली समष्टी गोऱ्यांना हाकलून ही अशी सतपालला गळ घालते. नवरा पुरता न पाहिलेली रत्ना और घटकेच्या सासरला सर्व दहेज दान करते. त्या बदल्यात मालीच्या दिराशी धनूशी लग्न लावा, हे सांगून अल्पशा मैत्रीचे ऋण चुकविते. वंचित रत्ना अखेर तेजस्विनी होते. असितची सोनपुतळी मित्रां... वेगाने घसरत जाते... मंत्री जगदीश, गझलगायक गुलशनकुमार... आणि अनेक. अमितच्या अपघाती निधनानंतर मोलकरण रूपाकडून कळते... अमितला सारे ठाऊक होते; पण खरे प्रेम क्षमाशील असावे... मिडास राजाप्रमाणे त्याच्या स्पर्शाने मित्रा सोनपुतळी बनली; पण ती मित्राची सोनपुतळी असल्याने फोडताही येत नाही. संयम हा अमितचा जीवनसाथी, तर मोह हा मित्राचा जीवनसाथी! ती निर्णय घेते बाबांच्या कर्नल देवधरांच्या सावलीत जगण्याचं! अमितच्या इच्छेप्रमाणे पुतण्या उज्जवल सारे सांभाळील. बीनाचा संजय अमेहून तिच्याजवळ घटस्फोट मागतोय बाबाजवळ संजय राहतोय. बाबांनी त्यांच्या मम्मीला सोडलयं प्रेययीबरोबर राहताहेत; पण मम्मी सदैव त्यांच्याच सुखाचा विचार करतेय. वृद्धपणी संजयने बाबाजवळच राहावे असे सांगते. अखेर बाबा मम्मीकडेच परतले... संजयही आज परक्या स्त्रीसाठी बीनाला सोडू पाहतोय. आपण मात्र मम्मीसारखे पुन: त्याला जवळ करणार नाही, ही परंपरा खंडित करणार. सहनशील क्षमाशील मम्मी व तडफदार जशास तसे वागणारी बीना... स्त्रीच्याच या दोन बाजू दोन्हीही खऱ्याच! कूळगाव मंगला व सुरुची या मायलेकीची कहाणी अमितच्या संसारावर लाथ मारून मंगला बाहेर पडते, कारण अमित आई-वडिलांना दुखवू इच्छित नाही. स्त्री स्वातंत्र्य म्हणता म्हणता मंगला रंगनाथचा आधार घेते... सारेच तिच्यावर प्रेम करणारे; पण काटेरी स्वभावाची मंगला साऱ्यांचे समाधान नासून टाकते... कॉलेज क्वार्टर्सवर सुरूचीसह राहते. स्वत:चे घरकुल उभारते. सुरुचीवर खरे प्रेम करायला लागते, कारण आता वय वाढतेय. अमित मात्र अबोलपणे सर्व जबाबदाऱ्या पार पाडतो. रंगनाथही पुन: बोलावतोय; पण आता आठवणींच्या आधारे एकटेच राहयचे. स्वत:ला केलेली ही शिक्षाच का? अजयची अवंती मूकपणे सोसत जगाचा निरोप घेते. त्याच्या पक्षघातानंतर मैत्रीण ऐश्वर्या पाठ फिरवते. मुलंही इस्टेटीसाठी स्वार्थी! खरं जीवन म्हणजे प्रेम, त्याग, समर्पण! पण हे उमजायला फार उशीर झालायं, मोलकरीण परिबाई- अवंतीला व आता अजयला बघत होती मायेने! अवंतीचे दागिने परिबाईच्या सोनूला! आपण फ्लॅट विकून लहानशा बंगल्यात परिबाईच गणूसह राहायचे! महारोगी गणू रखमाला आमट्याकडे पोहोचविण्याचे ध्येय बाळगूनच जगतो. रखमासाठी पशू बनलेल्या ममद्या, नऱ्या, बंक्या या शरीराबरोबर मनाने महारोगी बनलेल्या सहकाऱ्यांना सोडून देतो. यौवना गडकर ठामपणे पुन: नाट्यमन्वंतर उभी करणार आहे. मुलाला व सुनेला राहायचे असेल तर यौवनाच्या हुकमतीत वागावे लागेल. या साऱ्या कथांमध्ये प्रामुख्याने पुरुष क्षमाशील व सारे प्रेमिक आहेत. स्त्रिया मोहवश आहेत. अपवाद अवंतीचा कथा अत्यंत गतिमान व त्यामुळे आटोपशीर आहेत. कथांचा शेवट मात्र सदैव उदात्त आहे. (वास्तवात नसणारा) जीवनाचे सार नवनीत यात देण्याचा प्रयत्न आहे. व्यक्तित्त्व रेखाटन मात्र कदाचित गतिमानतेमुळे ठसठशीत नाही. भाषा साधी, अलंकाररहीत आहे. -विद्युल्लता वैद्य ...Read more

सकारात्मक दृष्टी देणारा कथासंग्रह... ‘किनारा’ हा माधवी देसाई यांचा पाचवा कथासंग्रह! मेहता पब्लिशिंग हाऊसने प्रकाशित केलेला! एकूण अकरा कथा संग्रह असलेला हा संग्रह! यातील सर्व कथा १९९८ साली महाराष्ट्र व गोवा येथून प्रसिद्ध झालेल्या दिवाळी अंकांतून पूरवप्रसिद्धी मिळालेल्या. या अकराही कथांचा विस्तार तसा फार मोठा नाही, पण पात्रे वेगळा विस्तर घेऊन वावरणारी. जीवनभर मौजमजा करून जीवनातला एक साथीदार गेल्यानंतर मागे राहिल्याने केलेला शोक आणि पश्चात्ताप व अखेरीस स्वीकारलेला सकारात्मक दृष्टिकोन हे कथासूत्र असलेल्या काही कथा यात आहेत. पहिल्याच ‘झिंग’ कथेतला पोलीस खात्यातला डी.एस.पी. रवींद्र एस. पी. झाला होता. घरी सोन्यासारखी बायको लक्ष्मी, मुलं हे वैभव असूनही रवींद्र मात्र बाहेरच्या स्त्रियांत गुंतत होता. एस.पी म्हणून बढती मिळाल्यावरदेखील घरी न येता रात्रभर माळरानावर झोपून राहतो. उघड्या डोळ्यांनी आभाळातल्या चांदण्या निरखताना पत्नीची आठवण येते. कधीही तक्रार न करणारी लक्ष्मी, तिच्याशी खूप बोलायचं, मनातले बेत सांगायचे म्हणून उत्साहाने घरी येतो तर लक्ष्मीने बेगॉनचा पूर्ण डबा पिऊन आयुष्य संपवलेलं असतं. आपल्या प्रमोशनचं कळलेली पत्नी जीवन संपवते. मुलं रवींद्रला दोष देतात. अखेर तेरा दिवस झाल्यावर नोकरीचा राजीनामा व मुलांच्या नावाने बक्षीसपत्र करून भल्या पहाटे घरातून निघून जातो, परत कधीही न येण्यासाठी! ‘अर्जुनाचे धनुष्य’ कथेतील अजय एक पत्रकार, विचारवंत पी.ए. असलेल्या ऐश्वर्याशी संबंध ठेवणारा, पत्नीच्या वेदना, तिचा एकटेपणा न जाणवलेला अजय अर्धांगाने दीन होतो, पत्नीच्या मृत्यूनंतर त्याच्या संपत्तीवर डोळा ठेवलेली मुलं! पण त्याचं प्रेमाने करणारी कामवाली परिबाई, तिच्याकडून पत्नीचं एकटेपण, तिनं भोगलेल्या वेदना त्याला कळतात, तेव्हा सारी संपत्ती, त्या कामवाल्या बाईच्या नावाने करून पत्नीच्या इच्छा पूर्ण करण्याचा तो प्रयत्न करतो. ‘सोनपुतळी’ कथेतील ‘मित्रा’ ही नायिका अचानक श्रीमंत पती मिळाल्याने बाहेरख्याली बनते. पतीच्या मृत्यूनंतर श्वशूरसेवा करण्यात धन्यता मानते. या काही कथांतील कथासूत्र एकाच प्रवाहातून जातं. ‘सोळावं वर्ष’मधील नीता मोठ्या वयात कपड्याच्या दुकानातल्या ‘त्या’वर प्रेम करते. त्याचं गावाकडच्या पत्नीवर प्रेम असतं. म्हणून गावी जातो. पण हे वास्तव कळण्यापूर्वी नीताने अनुभवलेले ते मोरपंखी दिवस तिला पहिल्या प्रेमाचा अनुभव देऊन गेले. अखेरच्या ‘यौवना’ कथेतील नायिका यौवना हीही अशीच पतीनिधनानंतर उदास झालेली. एकेकाळची संगीत नाटकांची नायिका. तिच्या नाटक कंपनीचा मुलांनी मांडलेला बाजार (दारू, पार्ट्या, नाचणं इ.) पाहून त्यांना मुलांना कंपनीतून काढून परत एकदा जुनी नाटकं गाजवण्याचा चंग कथेच्या अखेरीस बांधते. ‘सॅम’ हीही अशीच सकारात्मक दृष्टी जपणारी वेगळ्या वातावरणातील कथा! या बहुतांश कथांतील व्यक्तिरेखा या लेखिकेला वास्तव जीवनात भेटलेल्या! विविध पार्श्वभूमी आणि वातावरणात घडणाऱ्या या कथा वाचकांना नक्कीच भुरळ घालतात. साधी, सोपी, प्रवाही भाषा, मर्यादित कथाविस्तार असणाऱ्या या कथा बायकांना सकारात्मक दृष्टिकोन देणाऱ्या तर आहेतच पण जीवनात होणारा सत्य, सुंदर आणि शिव यांचा समर्पक विजय हेच जीवनाचं अंतिम तत्त्व सांगणाऱ्या या कथा वेगळी आत्मिक उंची वाचकांपर्यंत पोहोचवतात. पैसा, वैभव, कीर्ती, मोह, प्रसिद्धी, मानसन्मान हे सारं मिळालं तरी माणसाला अंतर्यामी असणारा सदसदविवेक माणसाचा सदविचार हेच माणसाला कसे अखेरपर्यंत सोबत करतात हेच जीवनाचं सार आहे. त्यामुळे ‘अर्जुनाचे धनुष्य’ कथेचा नायक अजय अनेक चुका करणारा! पण पत्नीच्या साऱ्या इच्छांनुसार कामवाल्या बाईसाठी खूप काही करणारा! म्हणूनच अखेरीस तोही नायक वाचकांच्या मनात कुठेतरी ओलावा निर्माण करतो. जीवनात अनेक प्रतिष्ठेच्या पायऱ्या चढूनही माणूस कसा एकाकी असतो हे सूचित करणारं चंद्रमोहन कुलकर्णी यांचं मुखपृष्ठ म्हणूनच लक्षणीय आहे. ...Read more