Cart
0 item(s)

Saarth by S. L. Bhairappa

  • 2 Reviews
* Front & back cover images are for illustration purposes only and the price of book is sold separately.
  • Original Book Title: Saarth
  • Availability : Available
  • Translators : Uma Kulkarni
  • ISBN : 9789386348164
  • Edition : 2
  • Weight : 0.00 gms
  • Pages : 276
  • Language : Marathi
  • Category : Fiction
  • Available in Combos :S.L Bhyrappa & Uma Kulkarni Combo 14 Books
Quantity
Sartha literally means a trading caravan. In ancient India, such caravans would travel to distant lands to trade with them. Sartha is a remarkable novel, which works simultaneously on two planes. It is a physical journey across India, as well as a spiritual inward journey of an eighth-century scholar born to a tradition of Vedic studies. Nagabhatta, the scholar, is deputed by Amaruka, the king, to study the secrets of caravans of other lands in order to improve the economy of his kingdom. During his extensive travels, Nagabhatta becomes a witness to and comes under the influence of dozens of religious, social, and cultural modes. Unusual experiences and peoples are depicted in a historically changing time in the history of India. The novel is a result of a deep and extensive study of history and research conducted at actual locales, like Nalanda. It searches, creatively, the roots of conflicting religious beliefs which India is constantly facing. Bhyrappa is well known for his profound study of philosophical questions. In Sartha, he goes back in time to recreate the atmosphere of a bygone era with an authenticity that is his hallmark. Through this gripping narrative, a vast panorama of the past unfolds before us. It is a novel that abounds in details of eighth-century India, creating an experience that is rich and strange--strange to readers uninitiated into the wealth and diversity of the India of more than a thousand years ago. Sartha can be discussed at several levels. It is a historical novel par excellence, defying western critics` opinion that Indian fiction lacks historical sense. On another level, it is a Picaresque novel, in so far as it concerns itself with the escapades of the protagonist. On yet another plane it is a metaphysical novel, dealing with the philosophy of Advaitic thought. Finally, it is a romance, a very readable story about the true love of Nagabhatta and Chandrika.
आठव्या-नवव्या शतकात घडणारी कथा ‘सार्थ’. ‘सार्थ’ म्हणजे ‘व्यापारी तांडा’. कथेची सुरुवात होते ब्राह्मण नागभट्ट आणि राजा अमरुक यांच्यात असणा-या मैत्रीने. राजा अमरुक हा स्त्रीलंपट आहे. नागभट्टाचा हा बालपणीचा मित्र आहे. नागभट्टाच्या पत्नीला हस्तगत करता यावे म्हणून तो नागभट्टाला हेरगिरीच्या निमित्ताने सार्थांबरोबर राज्याबाहेर पाठवतो. वर्ष-दीड वर्ष सरल्यावर नागभट्टाला बातमी मिळते की, आपल्या पत्नीने आणि जिवलग मित्राने आपल्या विश्वासघात केला आहे. पुन्हा घराकडे न फिरकणे, हेच त्याला योग्य वाटते. भाषेवर प्रभुत्व असणारा नागभट्ट एका नाटक मंडळीच्या संपर्कात येतो. कृष्णावर आधारित असणा-या नाटकात त्याला मुख्य भूमिका साकारण्याची संधी मिळते. ‘कृष्णानंद’ नावाने त्याची कीर्ती सर्वदूर पसरते. बायकोने केलेल्या विश्वासघाताने खचलेला नागभट्ट त्याची नाटकातली सहकलाकार असणारी नटी ‘चंद्रिका’ हिच्या प्रेमात पडतो. परंतु ध्यानमार्गाचा अवलंब करणारी ‘चंद्रिका’ शरीर पातळीवरील प्रेम मानत नसते. नागभट्टावर प्रेम करत असूनही ती ते मान्य करत नाही. त्यामुळे नागभट्ट तिच्यापासून दूर जाण्याचे ठरवतो. एक ब्राह्मण असूनही तो तंत्रसाधनेचा मार्ग धरतो. अनेक अनुचित मार्ग तो अवलंबतो. पण तरीही एका वळणावर त्याची आणि चंद्रिकेची भेट होते. बौद्ध धर्माचा उदय, त्याला वैदिक धर्माचा विरोध, मुघलांची आक्रमणे यांच्या पार्श्वभूमीवर ही ‘सार्थ’ची कथा घडते.
Keywords
Customer Reviews
  • Rating StarSHABD RUCHI, AUGUST 2017

    नव्या जाणिवांची ओळख घडविणारा सार्थाचा विलक्षण प्रवास... डॉ.एस.एल.भैरप्पा म्हणजे कर्नाटकी साहित्यातलं व्यासंगी नाव. आपल्या समग्र साहित्यात समाजजीवन आणि धार्मिकतेचे निरनिराळे कंगोरे डॉ.भैरप्पा स्पष्ट करतात. त्यांच्या लेखन अनुभूतीतून वाचकांना जीवन-आकलनचं नवं भान मिळतं. त्यांची सार्थ ही कादंबरीबी असचं नवं भान देणारी आहे. प्रस्तुत कादंबरीसाठी डॉ. एस. एल. भैरप्पा यांनी आठव्या शतकाची पार्श्वभूमी निवडली आहे. वैयक्तिक कारणासाठी नागभट्ट आपल्या गावाबाहेर पडतो आणि एका ‘सार्था’मध्ये सहभागी होऊन प्रवास करू लागतो. त्या निमित्ताने त्या काळचा भारतवर्ष अनेक धार्मिक आणि सामाजिक प्रश्न घेऊन त्याला सामोरा येतो. अनेक धर्म-पंथांमधले तात्त्विक मतभेदही त्याला सामोरे येतात. काही त्याच्या प्रश्नांमध्ये भर टाकतात, तर काही प्रश्नांची उकलही होते. हिंदू धर्मग्रंथातील अनेक संदर्भ नव्याने या पुस्तकात भेटीस येतात. स्त्री-पुरुष संबंधालाही वेगळंच परिमाण लाभल्याचा तो अनुभव घेतो. ‘सार्थ’ म्हणजे व्यापाऱ्यांचा तांडा. ज्या काळात या अर्थाने ‘सार्थ’ हा शब्द भारतात प्रचलित होता, त्या सातव्या-आठव्या शतकात ही कादंबरी आपल्याला नेते. तारावती या नगरातला नागभट्ट हा मंडनमिश्रांच्या गुरुकुलात वेदाध्ययन केलेला, समवयस्क अमरूक नावाच्या राजाच्या विश्वासातला, नुकतीच पंचविशी ओलांडलेला. राजा अमरूक नागभट्टावर काही कामगिरी सोपवून त्याला एका ‘सार्था’ बरोबर देशांतराला पाठवतो अन् तिथूनच विविधरंगी अनुभवचक्रात नागभट्ट गोवला जातो. मध्ययुगातील अनेक सत्य अन् कल्पित घटनांद्वारे या कादंबरीचा पट घट्ट होत जातो. कुमारिलभट्ट, मंडनमिश्र, त्यांची पत्नी भारतीदेवी, शंकराचार्य आदी व्यक्तींच्या विंâवा नालंदा विद्यापीठ, पूर्वेचे सूर्यमंदिर इत्यादी स्थलांच्या कथा येथे गुफुन घेतलेल्या आहेत. या निरनिराळ्या ऐतिहासिक कथा या कादंबरीचा प्रवाह सखोल करीत राहतात व कथानकाचा भावकल्लोळही तीव्र करतात. यातूनच कादंबरीचा वाचक मध्ययुगीन जीवनशैलीच्या अद्भुत, विस्तीर्ण अनुभवसागरात थेट खेचला जातो. भारतीय कीर्तीचे सिद्धहस्त कन्नड लेखक डॉ. भैरप्पा यांच्या इतर कादंबऱ्यांप्रमाणे ‘सार्थ’ ही कादंबरीही वाचकांना एका अजस्र, महाकाय अनुभवाला सामोरे जाण्यास भाग पाडते. ती धार्मिकतेवर भाष्य करताना मानवी प्रवृत्तींवरप्रकाश टाकते . नागभट्टचे गुरु सांगतात , ‘‘भरतखंडामध्ये सगळे देवालयं बांधतील. वैदिक-बौद्ध-जैन सगळ्या जाती-उपजातीतले लोक देवळं बांधत राहतील. पण तिकडून येणारे एक-एक करून त्या देवळांचा नाश करत राहतील. तू पाहिलेलं कुठलंही देवालय राहणार नाही. मंदिरं-चैत्य-स्तूप काहीही राहणार नाही. पण बांधायची प्रवृत्ती नाश पावणार नाही.’’ नागभट्टच्या या प्रवासात डॉ.भैरप्पा आयुष्यातल्या अनेक समस्यांची अध्यात्मिक मांडणी करतात. एका सार्थाचा प्रवास भारतातल्या अनेक धर्मांच्या विचारधारांवरही प्रकाश टाकतो. त्या विचारधारांकडे चिकित्सक पद्धतीने पाहणारी आणि त्यातून आयुष्याचे मोजमाप करणारी माणसं या कादंबरीत भेटतात. त्यांच्या अनेक विधानातून, संवादातून धर्मविषयक नवे पैलू उलगडले जातात . जसे ‘‘देवाला धर्माची गरज नाही. देव ही माणसाची गरज आहे. शिवाय आमच्याकडचे सगळे पंथ देवाला मानत नाहीत. जैन, बौद्ध आणि सांख्य हे तर देवाचा तिरस्कार करतात. पूर्व-मीमांसक देवाचा पुरस्कार करत असले, तरी त्यांनी देवाला मर्यादित अधिकार दिले आहेत. माणसाच्या धर्माचरणासाठी देवाची गरजही नाही, त्याच्यावर विश्वास ठेवायचीही गरज नाही, असं बरेच धर्म-पंथ सांगतात.’’ अशी वाक्यं सर्व धार्मिक संकल्पनांच नेमकं विश्लेषण मांडतात . डॉ.भैरप्पा यांचं जगण्याचं तत्त्वज्ञान उमा कुलकर्णी सहजसोप्या शब्दात मराठी वाचकांपर्यंत पोचवतात. सर्जनशीलतेची कास न सोडता आठव्या शतकातले ऐतिहासिक संदर्भ घेत भैरप्पांनी ही कादंबरी लिहिली आहे. त्यामुळे येथे तत्कालीन घटना आणि पात्र यांबरोबरच भैरप्पांनी निर्माण केलेली पात्रंही भेटत राहतात. ही पात्रे अनुवादातही तितकीच सक्षमपणे उतरतात. यात अनुवादकाच्या भाषाशैलीचा महत्त्वाचा वाटा आहे. मेहता पब्लिशिंग हाऊसने या कादंबरीच्या निमित्ताने डॉ.भैरप्पा यांच्या महत्त्वपूर्ण कादंबरीला मराठी वाचकांसमोर आणले आहे. डॉ.भैरप्पा यांच्या साहित्य प्रवासातील महत्त्वाचा दुवा म्हणजे ही कादंबरी आहे. ...Read more

  • Rating StarDAINIK SAKAL - SAPTRANG - 26-3-2017

    ज्येष्ठ कन्नड साहित्यिक एस.एल. भैरप्पा यांच्या ‘सार्थ’ याच नावाच्या कादंबरीचा हा अनुवाद. उमा कुलकर्णी यांनी तो केला आहे. या कादंबरीसाठी आठव्या शतकाची पार्श्वभूमी भैरप्पा यांनी निवडली आहे. तारावती या नगरातला नागभट्ट वैयक्तिक कारणांसाठी आपल्या गावाबाहे पडतो आणि एका ‘सार्था’मध्ये म्हणजे व्यापारी तांड्यामध्ये सहभागी होऊन प्रवास करु लागतो. त्यानिमित्तानं त्याला पडलेले प्रश्न, झालेलं आकलन अशा अनेक गोष्टी कवेत घेत कथा पुढे सरकते. मध्ययुगातल्या अनेक सत्य आणि कल्पित घटनांद्वारे या कादंबरीचा पट घट्ट होत जातो. ...Read more

Write Your Own Review
  • Default typing language is Marathi. To type in English press Ctrl+G key combination
Submit Review

Latest Reviews

Dvanda
Dvanda by Vijaydan Detha Rating Star
DAINIK SAKAL 02-07-2000

गूढ, कल्पनारम्य कथा... विजयदान देथा यांच्या मूळ राजस्थानी कथांचा वनिता सामंत यांनी अनुवाद केलेला ‘द्वंद्व’ हा कथासंग्रह नुकताच मेहता पब्लिशिंग हाऊसने प्रकाशित केला आहे. तेरा कथांचा हा संग्रह आहे. समाजात वावरताना स्त्री-पुरुष समाजाची बंधने, रूढी, रीिरिवाज यांचे ओझे वाहत जगत असतात. अशांचा आढावा घेत लिहिलेल्या या कथा वाचल्यानंतर माणूस अस्वस्थ झाल्याशिवाय राहत नाही. वनिता सावंत यांनी हा अनुवाद केला आहे. ‘द्वंद्व’ या कथेत एका धनवान सेठजीच्या एकुलत्या एका मुलीचा विवाह पार पडून वरात परत येताना जंगलात एका झाडाच्या सावलीत विश्रांतीसाठी थांबते. त्याच झाडावर एका भुताचा मुक्काम असतो. अत्तर, तेल्याच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या दुल्हनच्या उघड्या चेहऱ्याकडे जेव्हा भुताचे लक्ष जाते तेव्हा त्याचे डोळे दिपतात. तिचे सौंदर्य पाहून भुताच्या मनात अनेक प्रश्न उभे राहतात. ढगातील मुक्काम सोडून बिजली तर नाही ना खाली आली, असे त्याला क्षणभर वाटून जाते. तिच्या झाडाखाली बसण्याने त्या झाडाची सावलीसुद्धा चमकू लागते. दुल्हनच्या शरीरात प्रवेश करण्याचा विचार त्याच्या मनात येतो, परंतु त्याला पुन्हा असेही वाटते की, त्यामुळे हिला त्रास होईल. अशा रूपाला त्रास कसा देता येईल आणि पतीला त्रास दिल्यास पत्नीचे मन तडफडणारच. हे रूप तडफडू लागल्यास ना मेघ बरसतील, ना बिजली चमकेल, ना सूर्य उगवेल ना चंद्र. निसर्गाचं सारं दृश्यच बिघडून जाईल. या सुंदर रूपाला दु:ख देण्याऐवजी स्वत: दु:ख सहन करणं चांगलं. अशातऱ्हेचे दु:ख तरी कुठे नशिबात असतं, असे अनेक विचार भुताच्या मनात येतात. विश्रांतीसाठी थांबलेला दुल्हा-दुल्हनचा रथ अदृश्य होताच तो मूर्च्छा येऊन पडतो. विवाहास झालेला खर्चाचा हिशेब लागत नव्हता म्हणून कपाळावर आठ्या चढवून आकड्यांचा जमाखर्च करणारा दुल्हा सौंदर्याकडे पाठ करून लगेच व्यापारासाठी परदेशी निघणार असतो, ते इकडे दुल्हनच्या सौंदर्याने वेडं झालेलं भूत आपण तिच्या कसे जवळ जाऊ याचाच विचार करत असते. जेव्हा दुल्हा भुताच्या वृक्षाजवळून जातो तेव्हा तो त्याला ओळखून विचारतो, ‘भाई, अजून विवाहाची मंगलगाठसुद्धा सुटली नाही, इतक्या लवकर कुठे चाललात?’ तेव्हा दुल्हा सांगतो, ‘मंगलगाठ काय परदेशात सोडता येत नाही?’ भूत खूप दूरवर सेठजींच्या मुलाबरोबर चालत राहून सगळी हकीकत जाणून घेतो आणि सेठजींच्या मुलाचं रूप धारण करून हवेलीत जाण्याचं ठरवतो. पाच वर्षे तरी आपल्याला कोणी विचारणार नाही. हवेलीत येताच सेठजींना सांगतो, मी परदेशी जात असतानाच एका महात्म्याने मला वरदान दिलं की रोज पलंगावरून खाली उतरताच पाच मोहरा मिळतील. हे ऐकून सेठजी मोहरांच्या लालचीने मुलाला आनंदाने इथेच राहण्यास मान्यता देतो. जिथे जन्मदाते आई-वडील भुताला आपला मुलगा मानतात त्या हुबेहूब चेहऱ्याच्या पुरुषाला आपला पती मानण्यास ती का संकोच करील. पुढे तिला दिवस जातात. परदेशात एका विश्वासू शेजाऱ्याकडून दुल्ह्याला इकडची खरी परिस्थिती समजते. तेव्हा तो मायदेशी परततो. परंतु त्याला अनेक कसोट्यांना उतरावे लागते. शेवटी एका गावंढळ मेंढपाळाच्या न्यायानुसार भुताला जेरबंद केलं जातं. यातूनच दुल्ह्याला दाखवून दिलं की, नुसत्या विवाहाने काय होतं. व्यापार वस्तूंचा होतो, प्रीतीचा नाही. या व्यापारात असाच लाभ होतो. असं विचार करायला लावणारं द्वंद्व. ‘दुसरा कबीर’ या कथेतील कबीराची कला म्हणजे गालिचा, शाल आणि कांबळ्यांवर वेलबुट्ट्या, झाडं-झुडपं आणि फुलं-पानं असं विणीत असे की जणू खरोखरीच आहेत. कबीराची लहर मात्र निराळी होती. खुद्द राजाचं बोलावणं आलं असताना सुद्धा राजाच्या भेटीसाठी न येणारा कबीर. राजकन्येच्या आग्रहाखातर स्वत: राजाच कबीराच्या भेटीस निघतो. तेव्हा कबीराला विचारलं जातं. ‘तू कुणाला आपल्या वस्तू विकत नाहीस, कुणाला भेट देत नाहीस. मग या आहेत कशासाठी?’ यावर कबीराचं उत्तर असतं, ‘गरज असूनसुद्धा ज्यांच्याकडे या वस्तू खरेदी करण्याची क्षमता नाही त्या लोकांसाठी माझी कारागिरी आहे.’ याचाही राग न धरता राजा म्हणतो, इच्छेला येईल ती किंमत माग. तुला पूर्ण सवलत आहे. तेव्हा निर्लोभी कबीर सांगतो, ‘माझ्या गरजा इतक्या कमी आहेत की आपण दिलेली सवलत माझ्या कसल्याच उपयोगी पडणार नाही. आपलं येणं व्यर्थ ठरलं म्हणून पुन्हा एकदा माफी मागतो.’ कोणती असूया, लालच याच्या आहारी न जाणारा निर्लोभी कबीर या कथेतून वाचावयाच मिळतो. ‘काकपंथ’ या कथेत मोती आणि माणिक खाणाऱ्या हंसांना सावकाराचा मुलगा पाणी पाजतो, त्यांना आपल्याजवळील मोत्याचा दाणा खाऊ घालतो. सेठजीला मात्र आपल्या मुलाच्या या कृत्याचा राग येतो. सेठजीच्या मुलाची बायकोही हंसाची देखभाल करते. हंसावर जीवापाड प्रेम करते. हंस परतताना हंस आणि बहू ओक्साबोक्शी रडतात तेव्हा दोघांचे अश्रू एकमेकात मिसळतात आणि अनमोल मोती बनू लागतात. हे पाहून सेठजी खूश होऊन मुलाला दूर मानस सरोवराला मुखिया हंसाच्या भेटीस पाठवतात. तिथे चक्रवाक ज्योतिषाच्या म्हणण्यानुसार जर मध्यरात्री याच पत्नीशी मीलन झाले तर कडक नक्षत्रात मुलाचा जन्म होईल. बालपणी त्याच्या लाळेचे अनमोल मोती बनतील आणि मोठा झाल्यावर खोकला की खाकऱ्यातून सव्वा लाखाचं रत्न पडेल. परंतु पाच महिन्यांचा प्रवास असलेल्या ठिकाणी मध्यरात्रीस कसं पोहोचता येणार. तेव्हा उपकाराची परतफेड करणारे हंस त्याला आश्वासन देतो, ‘स्वप्नात पोहोचता येईल की नाही ते स्वप्न पडल्यावरच समजेल, पण मी मध्यरात्रीच्या आधीच तुला बहूच्या शेजघरात पोहोचवून देईन.’ तेव्हा तो स्वत:च्या पंखावर त्याला बसवून घेऊन जातो. अमृतघडीच्या शुभमुहूर्तावर बहूला गर्भधारणा होते. इथेच तिला अनेक कसोट्यांना सामोरे जावे लागते. तिला घराचे दार बंद होते. तेव्हा घोरपडीच्या पापाने पिंपळाला जळावं लागतं हेच इथे सिद्ध होतं. ‘काकपंथा’त सांगितल्याप्रमाणे लख्खू सेठानीला समजावते, ‘बेटी, हे धर्म, कर्म, ज्ञान, भक्ती, कल्याण, अहिंसा, रीतिरिवाज परंपरा आणि मान्यताचे सगळे भ्रम खोटे आहेत. खरा आहे तो फक्त काकपंथ. फरक नसला तरी प्रत्येक रामायणात फरक दिसून येतो. दुनियेतील तमाम स्त्रियांचं फक्त एकच रामायण आहे. पुरुषांच्या हातून फसवलं जाणं आणि त्या फसवणुकीचा आयुष्यभर परिणाम भोगणं. कोणतीही स्त्री या रामायणापासून अस्पर्श नाही. परंतु संसाराच्या भ्रमपाशात ही गोष्ट नीट ध्यान्यात येत नाही.’ ‘वेगळं घरकुल’ या कथेतील बिजा-तिजा यांची कहाणी लक्षवेधी ठरते. त्यांनी घेतलेले निर्णय आणि स्त्री-पुरुष नात्यातील गुंतागुंत इथे वाचावयास मिळते तर ‘कांत’ या कथेतील गवळ्याची बायको गावातील ठाकुराला तो अंगचटीला आला असता जोरात हिसका देते आणि घरी येऊन नवऱ्याला आपण केलेले कृत्य ऐकवते. परंतु जुन्या वृत्तीचा गवळी उलट तिलाच तू आपल्या अन्नदात्याच्या बाबतीत असं करायला नको होतं असं सुनावतो. तेव्हा नंतर तिने लढविलेली एकेक शक्कल मात्र वाखणण्यासारखी आहे. तिच्यामध्ये कुठेतरी आजची स्त्री डोकावताना दिसते. एकूणच या सर्व राजस्थानी लोककथांमधून स्त्री-पुरुष नात्यातील गुंतागुंत, लोभ-लालसा, ईर्षा, असूया उघड करून दाखविण्याचे सामर्थ्य दिसून येते. अनेक कथांमध्ये गूढ वातावरण आणि कल्पनाशक्तीचा आधार असला तरी सर्व कथा वाचनीय आहेत. -अभिषेक ...Read more

Dvanda
Dvanda by Vijaydan Detha Rating Star
TARUN BHARAT 09-07-2000

मानवीमनाचा वेध घेणारा कथासंग्रह… लोक कथात वास्तव व कल्पना यांचं मिश्रण असलं तरी त्यातील सत्याचा अंश हा मानवीजीवनातील वास्तवावरच आधारलेला असतो. लोककथांना असलेला गूढ व कल्पिताचा स्पर्श त्यातील मूळ गाभ्याला बाधा आणत नाही. उलट वातावरणनिर्मिती व मनोभूमिक तयार करण्यास हातभारच लावत असतो. अशा लोक कथांतून तत्कालिन समाजजीवनाचे, रूढी परंपरांचे चित्र उभे राहते. ‘द्वंद्व’ हा राजस्थानी लोककथांवर आधारित कथासंग्रह मूळ लेखक विजयदला देथा यांच्या १३ कथांचा अनुवाद केला आहे. वनिता सावंत यांनी स्त्री-पुरुष यांचे विविध स्तरांवरील नातेसंबंध, त्यातून निर्माण होणारे स्त्रीजातीचे दु:ख प्रस्तुत कथांतून व्यक्त झाले आहे. स्त्री कोणत्याही जातीधर्मातील, वर्गातील असो. तिची कथा, व्यथा, वेदना तिचं प्राक्तन एकच असतं, पुरुष जातीकडून होणारी वंचना. ‘द्वंद्व’ या कथेस गूढ, अंधश्रद्धेच्या कल्पनेचा आधार आहे. ऐहिक जीवनातील सुखसंपत्तीच्या, खोट्या प्रतिष्ठेच्या मागे असणारा व्यवहारी दुल्हा व त्याच वृत्तीचा पिता दुल्हनच्या दु:खास कारणीभूत होतात. स्त्री जन्माचीच ही करुण कहाणी आहे. ती एक बाहुलंच असते म्हणून दुल्हनही भूतयोनीतील पतीचे रूपासही ती शरण जाते. परस्त्री व परपुरुषासाठी कुणाचं मन लालचावत नाही पण सामाजिक प्रतिष्ठेमुळे पडदा हटवता येत नाही, पण पडद्याच्या मागे जे घडायचं ते घडतच. या प्रखर वास्तवावर लेखक प्रकाश टाकतो. वर्षानुवर्षं स्त्रीला बंधनात ठेऊन तिला जिवंतपणी, मरणयातना भोगायला लावणं हे आपल्या समाजव्यवस्थेचं वैशिष्ट्य. ‘न्यारी न्यारी मर्यादा’ कथेत स्त्री व पुरुष यांच्या मर्यादा, त्यासंबंधीचे समाजाचे नीतीनियम, दंडक हे वेगवेगळे असतात. पुरुषाची नित्य नवी तृष्णा जागी होत असते. रवीला मात्र असे स्वातंत्र्य नसतेच. स्त्रीच्या मनावरचे दडपण दूर झाले. युगान् युगाच्या बंधनातून मुक्त झालेले जुने संस्कार नष्ट झाल्यावर स्त्री अतिशय धीट बनते. स्त्रीच्या मनाच्या तळघरात दडून राहिलेला भावनांना वाट मिळते. उधाण येते. पुरुषीसत्ता झुगारून देणाऱ्या आधुनिक स्त्रीचे प्रतिनिधित्व करणारी कथेची नायिका राणीपुढे अनेक प्रश्न उभे राहतात. पारतंत्र्य कसे झुगारता येईल? पुरुषांच्या आचरणाची नक्कल करून? कुणाच्या समजावण्यानं समजून घेणारे नाहीत पुरुष. स्त्रियांची मोकळीक पाहूनच यांना आपल्या मोकळीकीतील काळिमा दिसेल. असा आशावादही व्यक्त होतो. स्त्री मुक्तीच्या वाटेवरची ही कथा ‘दुसरा कबीर’ मधील नायक कबीर हा एक डोळस, निगर्वी, निधड्या छातीचा व मानवताधर्म श्रेष्ठ मानणारा पुरुष. सुंदर स्त्रीच्या रूपाला, तिच्या नजरेतील आव्हानाला, राजाच्या संपत्तीलाही बळी न पडणारा नि:संग कबीर, म्हणूनच मृत्यूसंबंधी तो म्हणू शकतो. ‘‘तलवार आणि सिंहासन या दहशतीनं मृत्यू भयभीत झाला असता तर गोष्ट वेगळी!’’ आणि देशाचा स्वामी हीन होऊन विचारता होतो, ‘‘क्षुद्र रयतेप्रमाणे मलासुद्धा एक दिवस मरावं लागेल काय?’’ कबीराच्या व्यक्तीचित्रणातून लेखक मानवजातीवरील महत्त्वाचे भाष्य करतो. ‘‘दुसऱ्या प्राण्यांपेक्षा वेगळा आणि उच्च समजण्याच्या गैरसमजुतीमुळेच माणसाचा अत्यंत ऱ्हास झाला आणि होतच राहिला आहे. माणसाच्या दृष्टीनं ही किती शरमेची गोष्ट आहे की, धर्म आणि पंथाच्या बहाण्याने मृत झालेले अवतार अजूनपर्यंत जिवंत माणसांवर राज्य करीत आहेत.’’ समाजातील सारे भेदभाव नष्ट होऊन मानवताधर्म हाच श्रेष्ठ धर्म मानला जावा असा विचार मांडला गेलेली ही कथा वाचकाला विचारप्रवृत्त करते. ‘काकपंथ’ ही कथा म्हणजे माणसांमधील कावळ्याच्या वृत्तीची कथा. माणसंच माणसाला टोचून टोचून तचा जीव नकोसा करतात. माणुसकी विसरून मानवतेला कलंक लावण्यासारखं वर्तन करतात आणि या व्यवस्थेला बळी पडते ती स्त्री. प्रत्यक्ष पतीकडून फसवली गेलेली स्त्री अगतिक होऊन जाते. कारण स्त्रीचं सौंदर्य व तारुण्य आजही विकलं जातं. लक्खूच्या तोंडचं ‘‘हे दुष्ट अश्रूच आपल्याला हरवतात. स्त्रीचा यांच्यापेक्षा मोठा वैरी कोणी नाही.’’ हे वक्तव्य समस्त स्त्रीजातीला जागे करते. माणसांच्या जगात माता कुमाता नसते या विश्वासालाही तडा जातो आणि या पाखंडी दुनियेची ओळख खऱ्या अर्थाने पटते तेव्हा स्त्री उरी फुटून जाते हे कठोर वास्तव लेखक सांगतो. ‘‘धर्म-कर्म, ज्ञान, भक्ती, कल्याण, अहिंसा, रीतीरिवाज, परंपरा आणि मान्यतांचे सगळे भ्रम आहेत. खरा आहे तो फक्त काकपंथ. आपला स्वार्थच सगळ्यात महान.’’ हे मानवीजीवनातलं उघडंनागडं सत्य लक्खू वेश्येच्या माध्यमातून व्यक्त केले आहे. ‘अकलेचा शिरोमणी असलेला हा माणूस आपल्या दोन पायांच्या बळावर नेहमी कुमार्गावरूनच चालत राहणार?’ असे प्रश्नचिन्ह लेखकाने ‘बिकट प्रश्न’ कथेत उपस्थित केले आहे. वनमानवाच्या रानटी अवस्थेतून प्रगत अवस्थेतील माणसाच्या अवस्थेपर्यंचा त्याचा प्रवास हा एका स्त्रीच्या अथक प्रयत्नांचे फलित होते. स्वार्थानं आंधळा बनून सैतानासारख्या माणसापेक्षा वनमानवाच्या संगतीत राहणे तिने पत्करले. त्याचा अंतर्बाह्य कायापालट केला. वनमानवाचा गुराखी होताच त्याचं सगळं जीवन बदललं आणि स्त्रीच्या दु:खद जीवनप्रवासास सुरुवात झाली. ‘वेगळं घरकुल’ कथेद्वारा समलिंगी संभोगासारखी ज्वलंत व आगळीवेगळी सामाजिक समस्या मांडण्यात आली आहे. ‘‘स्त्रीचं पाण्याशिवाय चालू शकेल, पण पुरुषाच्या घामाशिवाय चालणार नाही.’’ या भाष्यातून स्त्री जुन्या रूढीपरंपरांत गुंतलेलीच आहे आणि ती स्वत:च दास्य पत्करते असे म्हटल्यास वावगे ठरू नये. माणसाच्या सामाजिक स्थानावर त्याच्या मानमर्यादा अवलंबून असतात. गावपातळीवर तर हे अधिक प्रकर्षाने जाणवते, अन्नदाता व रयत यांच्यामधील संबंधात ठाकुराशी वैर धरताच येत नाही. येथे पौरुषही हतबल ठरते. कोणत्याही प्रकारचा अन्याय सहन करण्यापलीकडे रयतेला पर्यायच नसतो. ‘कात’ कथेचा नायिका लाछी ही अशीच हतबल स्त्री. ती म्हणते, माणसाच्या वागणुकीत खूप गुंतागुंत असते. कथनी व करणी यात फरक असतो आणि त्याची फळं भोगावी लागतात स्त्रीला. ‘सावधगिरी ‘सारख्या रूपकथेतून लेखक स्त्री-पुरुष नातेसंबंधातील विलक्षण गुंतागुंतीचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करतो. परक्या स्त्रीचं शील भ्रष्ट करण्यामुळे पुरुषांच्या हाती काय लागतं कुणास ठाऊक?’ असं म्हणत असतानाच दुसरीकडे स्त्रीलाही परक्या पुरषात रस असू शकतो. हे जरी अभावानेच आढळत असले तर संपूर्ण असत्य नाही. या सत्यावर प्रकाश टाकलाय. प्रस्तुत कथासंग्रहातील कथांत स्त्री-पुरुष नात्यातील गुंतागुंत, प्रेम, लोभ, लालसा, कामभावना उलगडून दाखवण्यासाठी माणसाच्या मनाचा तळ गाठण्याचा प्रयत्न केला गेला आहे. समाजातील पारंपरिक रूढी, रीतीरिवाज, अलिखित दंडक आणि त्यामुळे स्त्रीजातीवर होणारा अन्याय या वास्तवावर प्रखर-प्रकाश टाकला आहे. बुद्धी भ्रष्ट झालेल्या माणसातील माणूसपणच हरवून गेलं आहे. माणसातील पशुवृत्ती अधिक प्रबळ ठरल्याने तो पशू पातळीवर येऊन हीन; क्रूर कृत्ये करतो. यास बळी पडलेली स्त्री आमरण परिणाम भोगत राहते. स्त्रीच्या दु:खास केवळ व्यक्ती, पुरुष कारणीभूत आहेत असं नव्हे तर संपूर्ण समाजव्यवस्था पुरुषप्रधान समाजव्यवस्था कारणीभूत आहे या सत्यावर प्रकाश पडतो. माणसाचे अंतर्मन उलगडून दाखवणाऱ्या या कथा वास्तवाशी जवळीक साधतात आणि वाचकाला खिन्न करतात. म्हणूनच त्या उत्तम कथा असे म्हणता येईल. -माधुरी महाशब्दे ...Read more